Në fillim të shekullit XX, kombi shqiptar ndodhej në një pikë vendimtare të historisë së tij kulturore dhe politike. Ndër çështjet më të debatueshme dhe më të ndjeshme ishte ajo e alfabetit. Përdorimi i disa varianteve të ndryshme, si alfabeti arab, grek, latin apo cirilik, kishte penguar për një kohë të gjatë zhvillimin e një shkrimi të unifikuar dhe të kuptueshëm për të gjithë.
Mungesa e një sistemi të përbashkët shkrimi krijonte barriera të mëdha në komunikim dhe përhapje të dijes, duke e bërë thuajse të pamundur ndërtimin e një kulture të përbashkët kombëtare nëpërmjet fjalës së shkruar. Ishte e qartë se pa një standard të njëjtë, fjala e shkruar nuk mund të shërbente si instrument bashkimi mes shqiptarëve të krahinave dhe besimeve të ndryshme.
Në këtë kontekst historik, Kongresi i Manastirit, i mbajtur në nëntor të vitit 1908, përbën një moment historik me rëndësi të jashtëzakonshme. Në këtë kongres morën pjesë përfaqësues të shoqërive kulturore dhe patriotike nga të gjitha trevat shqiptare dhe diaspora, të cilët me konsensus miratuan përdorimin e alfabetit latin të përshtatur si bazë për shkrimin e shqipes.
Kjo ngjarje ndikoi fuqishëm në zhvillimin e shkrimit dhe leximit në gjuhën amtare. Nëpërmjet standardizimit të alfabetit, u krijua një bazë solide për të shkruar dhe botuar tekste të kuptueshme për të gjithë shqiptarët, pavarësisht origjinës së tyre krahinore apo fetare. Kjo hapje e re kontribuoi drejtpërdrejt në përhapjen e librave, abetareve, gazetave dhe përmbajtjeve edukative.
Për shkrimtarët dhe poetët e kohës, ky zhvillim solli lehtësira të mëdha. U krijuan kushte që vepra të shkruara në një krahinë të lexoheshin dhe të kuptoheshin edhe në pjesë të tjera të vendit, duke forcuar kështu ndikimin e krijimtarisë së tyre. Fjala e shkruar nisi të qarkullojë më lirshëm dhe të gjejë rrugë drejt lexuesve, pa barriera alfabetike apo rajonale.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm ishte ndikimi që ky unifikim kishte në shkollat shqipe të asaj kohe. Abetaret u standardizuan dhe filloi të ndërtohej një strukturë më e qëndrueshme për mësimdhënien. Tekstet e botuara pas vitit 1908 tregojnë qartë se gjuha e shkruar u bë më e saktë, më e rregullt dhe më e afërt me përpjekjet për një gjuhë letrare të përbashkët.
Ndryshimi nuk ndodhi menjëherë dhe pa kundërshti. Disa qarqe fetare dhe politike kundërshtuan përdorimin e alfabetit latin, duke e konsideruar si ndikim të jashtëm apo si kërcënim për identitetin fetar. Megjithatë, forca e ideve kombëtare dhe vizioni i rilindësve shqiptarë triumfoi mbi ndasitë. Ishte një vendim i guximshëm dhe largpamës, që krijoi themelet për një kulturë të organizuar në gjuhën amtare.
Mbi këtë bazë të re, nisi të ndërtohej më me ritëm një korpus më i madh i veprave të shkruara. Gazetat si “Albania”, “Drita”, “Liria” dhe “Shpresa” nisën të botonin artikuj, poezi dhe analiza të shkruara me alfabetin e ri, duke shtrirë ndikimin e tyre edhe përtej kufijve gjeografikë. Kjo ndikoi edhe në përfshirjen më të gjerë të grave dhe të rinjve në lexim dhe shkrim, duke e bërë kulturën më demokratike dhe gjithëpërfshirëse.
Për më tepër, vendimi për të miratuar një alfabet të vetëm krijoi mundësi për përkthimin e literaturës botërore në shqip dhe anasjelltas. Një pjesë e madhe e veprave klasike dhe filozofike filluan të përktheheshin pas këtij momenti, duke sjellë një përmbajtje të re dhe të pasur në horizontin kulturor kombëtar.