Pas rënies së Principatës së Arbërit dhe veçanërisht pas vdekjes së Skënderbeut, një pjesë e madhe e popullsisë u detyrua të largohej nga trojet e veta për shkak të presioneve ushtarake dhe fetare që erdhën nga zgjerimi osman. Një nga valët më të mëdha të emigrimit ndodhi në fund të shekullit XV dhe gjatë shekullit XVI, ku mijëra shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut, kryesisht në Kalabri, Siçili dhe Pulia. Këto komunitete u njohën më vonë si Arbëreshë.
Në mërgim, përballë një realiteti të ri dhe të huaj, këto bashkësi nuk u shkëputën nga trashëgimia e tyre. Përkundrazi, ato nisën një përpjekje të ndërgjegjshme për të ruajtur identitetin, zakonet, fenë dhe të folmen që kishin sjellë nga atdheu i braktisur. Në kushtet e izolimit të pjesshëm dhe të mungesës së kontakteve të rregullta me viset e origjinës, Arbëreshët zhvilluan një kulturë të fortë të brendshme, e cila shërbeu si mburojë ndaj asimilimit.
Kontributi i tyre në ruajtjen e trashëgimisë gjuhësore është i jashtëzakonshëm. Në shtëpitë arbëreshe, në kishat me ritin bizantin dhe në organizimet shoqërore, përdorimi i së folmes arbëreshe u transmetua brez pas brezi. Ndërkohë që në trojet e tyre origjinale ndikimi i turqishtes dhe ndryshimet politike rrezikonin të ndikonin mbi strukturën e të folmes, në kolonitë arbëreshe në Itali ndodhi një ruajtje konservuese e saj, duke i dhënë kohës një formë gjuhësore më të pastër dhe më afër asaj që flitej në mesjetë.
Ndër figurat më të njohura që dolën nga këto komunitete ishte Jul Variboba, poet dhe përkthyes, i cili shkroi një nga poezitë e para të dokumentuara me karakter religjioz. Po ashtu, Teodor Kavalioti dhe Nikollë Filja dhanë ndihmesë të madhe në përkthimin e teksteve fetare dhe në zhvillimin e shkrimit me alfabet latin të përshtatur për të shprehur tingujt e të folmes së tyre.
Në shumë raste, arbëreshët përgatitën edhe fjalorë, dorëshkrime dhe gramatika për përdorim të brendshëm, duke kontribuar drejtpërdrejt në kodifikimin e një gjuhe që në trojet amë ende nuk kishte një traditë të zhvilluar të shkrimit. Në shekullin XVIII, kolegjet fetare që ata hapën në Kalabri e Sicili shërbyen jo vetëm për edukimin shpirtëror, por edhe për formimin gjuhësor të brezave të rinj.
Trashëgimia që ata ruajtën nuk ishte vetëm gjuhësore. Ajo përfshinte këngë popullore, legjenda, rite të lashta martesore, veshje tradicionale dhe forma të komunikimit që ruheshin me kujdes në një mjedis ku gjuha italiane kishte dominim të plotë. Pavarësisht kësaj, për më shumë se tre shekuj, arbëreshët arritën të krijojnë një formë të veçantë të identitetit shqiptar jashtë kufijve etnikë, duke e bërë ruajtjen e gjuhës një akt të përditshëm dashurie dhe qëndrese.