Arterioskleroza është një gjendje kronike që prek arteriet, duke shkaktuar trashje dhe ngurtësim të mureve të tyre. Kjo sëmundje zhvillohet në mënyrë të ngadaltë dhe progresive, duke kufizuar rrjedhën e gjakut në organet dhe indet e trupit. Me kalimin e kohës, arterioskleroza rrit rrezikun për sëmundje të zemrës, infarkte, goditje në tru dhe probleme të tjera serioze kardiovaskulare. Ajo konsiderohet një nga shkaqet kryesore të vdekjeve nga sëmundjet jo të transmetueshme në mbarë botën.
Si zhvillohet kjo gjendje?
Procesi fillon kur muret e brendshme të arterieve dëmtohen për shkak të faktorëve të ndryshëm si presioni i lartë i gjakut, kolesteroli i lartë, pirja e duhanit apo diabeti. Ky dëmtim krijon kushte për grumbullimin e substancave të dëmshme, si lipidet (yndyrnat), kolesteroli dhe qelizat inflamatore, duke formuar pllaka në brendësi të arterieve.
Pllakat që formohen mund të ngushtojnë enët e gjakut, duke kufizuar rrjedhën normale të tij dhe duke rritur presionin mbi sistemin kardiovaskular. Në raste më të rënda, pllaka mund të çahet, duke shkaktuar formimin e një trombi që mund të bllokojë plotësisht arterien dhe të shkaktojë infarkt ose goditje në tru.
Llojet dhe ndarja e arteriosklerozës
Kjo gjendje klasifikohet në disa forma të ndryshme. Aterosleroza është forma më e zakonshme dhe përfshin formimin e pllakave yndyrore në arteriet e mëdha dhe të mesme. Arterioloskleroza prek arteriet e vogla, sidomos në veshka dhe tru, dhe është shpesh e lidhur me hipertensionin. Një tjetër formë është mediaskleroza, që përfshin kalcifikimin e shtresës së mesme të murit arterial, zakonisht pa ngushtim të lumenit, dhe është më e zakonshme te të moshuarit.
Simptomat dhe pasojat
Simptomat zakonisht nuk shfaqen në fazat e hershme. Shpesh, gjendja zbulohet rastësisht gjatë ekzaminimeve rutinë ose pas ndonjë ngjarjeje akute si infarkti. Nëse arteriet që furnizojnë zemrën ngushtohen, pacienti mund të përjetojë dhimbje gjoksi ose anginë. Kur preken arteriet cerebrale, mund të ndodhin simptoma neurologjike si marrje mendsh, humbje e shikimit ose goditje në tru.
Në rast se ngushtimi ndodh në arteriet e këmbëve, personi mund të ndiejë dhimbje gjatë ecjes, një gjendje e njohur si klaudikacion. Kur qarkullimi është i kufizuar në organe të caktuara, funksioni i tyre mund të dëmtohet gradualisht, duke çuar në pasoja të rënda për organizmin.
Faktorët e rrezikut
Ka një sërë faktorësh që rrisin gjasat për zhvillimin e kësaj sëmundjeje. Disa prej tyre janë të pandryshueshëm, si mosha, gjinia mashkullore dhe historia familjare e sëmundjeve të zemrës. Por ka edhe faktorë të modifikueshëm si dieta e pashëndetshme, mungesa e aktivitetit fizik, mbipesha, duhanpirja, hipertensioni, diabeti dhe dislipidemia (çrregullime të yndyrnave në gjak).
Një kombinim i këtyre faktorëve, sidomos nëse nuk kontrollohen, përshpejton procesin e arteriosklerozës dhe e bën më të vështirë trajtimin e saj.
Diagnostikimi dhe mjetet për vlerësim
Për të vlerësuar nëse ka ngushtim të arterieve apo dëmtime në to, mjekët përdorin një sërë metodash. Këtu përfshihen analizat e gjakut për kolesterolin dhe sheqerin, elektrokardiograma (EKG), testi i stresit, ekokardiografia, skaneri CT për arteriet koronare, dhe angiografia – një ekzaminim që jep pamje të detajuar të enëve të gjakut përmes injektimit të një substance kontrasti.
Gjithashtu, përdoren indekse të tilla si raporti bel-kofshë ose indeksi i presionit të gjakut në krahë dhe këmbë për të vlerësuar praninë e sëmundjes në arteriet periferike.
Trajtimi dhe masat parandaluese
Qasja terapeutike përfshin ndryshime në stilin e jetesës dhe trajtim medikamentoz. Aktiviteti fizik i rregullt, një dietë e pasur me fibra dhe e ulët në yndyra të ngopura, ndalimi i duhanit dhe mbajtja nën kontroll e sëmundjeve kronike janë hapa themelorë.
Barnat më të përdorura janë ato për uljen e kolesterolit (statinat), ilaçet për presionin e gjakut, aspirina ose holluesit e tjerë të gjakut dhe medikamentet për diabetin. Në raste të avancuara, mund të nevojitet ndërhyrje kirurgjikale si angioplastika (me ose pa stent) apo bypass arterial për të rikthyer qarkullimin normal të gjakut.
Arterioskleroza, megjithëse zhvillohet ngadalë dhe pa simptoma të menjëhershme, përbën një rrezik të madh për shëndetin e përgjithshëm dhe kërkon vëmendje të vazhdueshme për parandalim dhe menaxhim efektiv.