Fillimi i viteve 1990 solli një ndryshim rrënjësor në të gjitha fushat e jetës. Rënia e sistemit njëpartiak dhe hapja ndaj botës sollën liri të reja, por edhe sfida të mëdha. Në këtë realitet të ri, arti filmik mbeti përballë pasigurive të mëdha: mungesës së financimit, strukturave të shpërbëra institucionale dhe një publiku të zhytur në krizë ekonomike e sociale. Artistët u gjendën befas pa mbështetje shtetërore dhe pa një rrjet të organizuar për prodhim e shpërndarje.
Ndryshimi ishte i menjëhershëm. Deri atëherë, çdo film realizohej në bazë të një programi të planifikuar, të kontrolluar dhe të financuar nga shteti. Me tranzicionin, kjo strukturë u shpërbë brenda natës, duke i lënë shumë kineastë të papunë dhe projekte të ndërprera në gjysmë. Ndërtesat dhe pajisjet e dikurshme të Kinostudios, që dikur ishin zemra e prodhimit filmik, u degraduan shpejt ose kaluan në pronësi private, shpesh pa strategji të qartë për përdorim.
Në këtë kaos, filmat e rinj u përballën me mungesën e burimeve financiare, pajisjeve teknike dhe stafit të trajnuar. Vetëm një pjesë shumë e vogël e regjisorëve arritën të realizonin projekte gjatë kësaj periudhe, shpesh me mbështetje minimale nga jashtë ose përmes sakrificave personale. Megjithatë, kjo ishte gjithashtu një kohë e lirive të reja krijuese. Autorët nuk kishin më detyrimin të ndiqnin vijën ideologjike dhe për herë të parë pas dekadash mund të trajtonin tema të ndaluara më parë: represioni, varfëria, trauma e së kaluarës, emigracioni, humbja e idealeve.
Filmat e kësaj periudhe shpesh janë të zymtë, realistë dhe të zhveshur nga çdo patetizëm. Ata pasqyrojnë rrëmujën e përditshme, rrëzimin e vlerave të mëparshme dhe një përpjekje të vazhdueshme për të kuptuar të tashmen. Nuk mungojnë portretizimet e jetës në periferitë e qyteteve, të rinjtë e humbur mes rrugës dhe shkollës, dhuna në familje, emigracioni si ikje dhe si humbje.
Në këtë dekadë dolën disa filma që u bënë simbol i tranzicionit, si “Vitet e pritjes”, “Nata”, “Tirana, viti zero”, ndërsa regjisorë të rinj filluan të eksperimentojnë me gjuhë të reja filmike, më të drejtpërdrejta dhe më personale. Në mungesë të strukturave të mëdha, nisi të lulëzojë forma e filmit të pavarur, me ekipe të vogla dhe buxhete minimale, por me më shumë liri shprehjeje.
Një tjetër zhvillim i rëndësishëm ishte rritja e bashkëpunimeve me autorë dhe producentë jashtë vendit. Regjisorët që kishin studiuar ose jetonin jashtë sollën energji të re, perspektivë ndryshe dhe qasje më të hapur ndaj tregut ndërkombëtar. Këto bashkëprodhime, edhe pse të pakta, ishin një shenjë se industria filmike po kërkonte një identitet të ri, larg ideologjive të së shkuarës.
Sfidat mbetën të shumta: mungesa e fondeve, mosbesimi i publikut vendas, mungesa e kinemave funksionale, si dhe izolimi kulturor që kishte lënë gjurmë të thella. Por pikërisht përmes këtyre vështirësive, krijuesit filluan të ndërtojnë një qasje më personale, më të sinqertë dhe më të drejtpërdrejtë ndaj realitetit. Kjo dekadë shënoi fillimin e një procesi të gjatë rindërtimi, jo vetëm teknik e institucional, por edhe estetik dhe shpirtëror për ekranin vendas.