Duhani është një ndër substancat më të përhapura në botë që përdoret nga njerëzit përmes pirjes së cigareve, purove apo produkteve të tjera të ngjashme. Për shumë individë, ai përfaqëson një zakon të përditshëm, por pas konsumit të tij qëndron një mori rreziqesh të mëdha për shëndetin. Duhani përmban qindra substanca kimike, mes të cilave dhjetëra janë të njohura si shkaktare të kancerit, dhe konsumimi i tij lidhet me një sërë sëmundjesh serioze që prekin pothuajse çdo organ të trupit.
Përbërja kimike dhe efektet në organizëm
Kur një person konsumon një cigare, ai thith një përzierje komplekse përbërësish të dëmshëm. Nikotina është substanca kryesore që krijon varësi, duke ndikuar në trurin e njeriut përmes lirimit të dopaminës, një kimikat që lidhet me ndjenjën e kënaqësisë. Përveç nikotinës, në përbërje gjenden edhe monoksidi i karbonit, katrani dhe qindra substanca të tjera toksike që dëmtojnë qelizat dhe indet.
Monoksidi i karbonit, një gaz helmues, zë vendin e oksigjenit në qelizat e gjakut, duke reduktuar kështu furnizimin me oksigjen në të gjitha pjesët e trupit. Katranet grumbullohen në mushkëri, duke shkaktuar dëmtime të pakthyeshme në indin pulmonar dhe duke rritur ndjeshëm rrezikun për zhvillimin e kancerit të mushkërive. Efektet e këtij zakoni nuk janë të kufizuara vetëm te mushkëritë – ai dëmton edhe zemrën, enët e gjakut, veshkat, mëlçinë dhe madje edhe sistemin riprodhues.
Sëmundjet që lidhen me pirjen e cigareve
Rreziku më i madh nga konsumimi i produkteve të duhanit është zhvillimi i kancerit. Forma më e zakonshme është kanceri i mushkërive, por gjithashtu rritet rreziku për kancer të fytit, gojës, ezofagut, pankreasit dhe fshikëzës urinare. Sëmundjet kardiovaskulare janë gjithashtu të lidhura ngushtë me pirjen e cigareve. Nikotina dhe substancat e tjera shkaktojnë ngushtim të enëve të gjakut, rritje të tensionit arterial dhe dëmtime në muret arteriale, gjë që mund të çojë në infarkte, goditje cerebrale dhe dështim të zemrës.
Ndikimi është i dukshëm edhe në sistemin respirator. Bronkiti kronik dhe sëmundja pulmonare obstruktive kronike (SPOK) janë dy prej pasojave më të zakonshme të konsumit të gjatë. Këto gjendje shoqërohen me kollë të vazhdueshme, vështirësi në frymëmarrje dhe rënie të funksionit të mushkërive. Në rastin e grave shtatzëna, konsumimi i këtyre produkteve mund të sjellë pasoja për fetusin, duke rritur rrezikun për lindje të parakohshme, peshë të ulët të foshnjës dhe anomali të zhvillimit.
Varësia psikologjike dhe fizike
Përdorimi i zgjatur krijon një varësi të thellë që është e vështirë për t’u thyer. Nikotina ndikon në tru në mënyrë që trupi kërkon konsum të përsëritur për të ruajtur një gjendje të “normalitetit” artificial. Kur ndërpritet përdorimi, shfaqen simptoma të abstinencës si irritim, ankth, lodhje, vështirësi në përqendrim dhe rritje e oreksit. Këto simptoma shpesh i bëjnë përpjekjet për të lënë cigaren të pasuksesshme pa mbështetje profesionale.
Krahas varësisë fizike, ka edhe një komponent të fortë psikologjik. Shumë individë e lidhin aktin e pirjes me momente sociale, pushime në punë apo situata stresi. Kjo ndërlidhje psikologjike e bën të vështirë shkëputjen edhe kur ekziston dëshira për të ndalur.
Pirja pasive dhe ndikimi te të tjerët
Nuk janë të rrezikuar vetëm ata që konsumojnë cigare në mënyrë të drejtpërdrejtë. Pirja pasive – kur një person thith tym duhani pa qenë vetë konsumues – është gjithashtu një rrezik serioz shëndetësor. Fëmijët që rriten në ambiente ku prindërit pinë cigare janë më të prirë të zhvillojnë probleme respiratore, infeksione të veshëve dhe probleme me rritjen. Te të rriturit, pirja pasive rrit rrezikun për sëmundje kardiake dhe kancer.
Ambjentet publike, shtëpitë dhe makinat janë vende ku ndotja nga tymi ka ndikim të drejtpërdrejtë në cilësinë e ajrit dhe në shëndetin e individëve të tjerë. Për këtë arsye, shumë vende kanë zbatuar ligje që ndalojnë pirjen e cigareve në hapësira të mbyllura apo publike për të mbrojtur shëndetin e komunitetit.
Metodat për ndërprerjen e zakonit
Për të ndaluar përdorimin e duhanit, ekzistojnë disa metoda që ndihmojnë individin gjatë këtij procesi sfidues. Terapia me zëvendësim nikotine (në formë çamçakëzësh, patch-esh apo sprejsh) është një prej opsioneve më të zakonshme që ndihmon në lehtësimin e simptomave të abstinencës. Gjithashtu, ekzistojnë medikamente që veprojnë mbi receptorët e trurit për të reduktuar dëshirën për konsum. Mbështetja psikologjike, si këshillimi individual ose grupor, është shumë efektive në rritjen e gjasave për sukses afatgjatë.
Rritja e ndërgjegjësimit publik për rreziqet që sjell konsumimi i duhanit, bashkë me politikat shëndetësore parandaluese, janë thelbësore për të reduktuar normat e përdorimit dhe për të përmirësuar shëndetin e përgjithshëm të popullatës.