Energjia e errët përfaqëson një nga misteret më të mëdha të universit dhe një nga konceptet më të vështira për t’u kuptuar në fushën shkencore moderne. Ajo është një formë e panjohur energjie që duket se ndikon në zgjerimin e universit, duke e përshpejtuar atë në mënyrë të pashpjegueshme. Që prej zbulimit të këtij fenomeni, ajo është bërë një ndër fushat më aktive të studimit në kërkim të një përgjigjeje për natyrën e saj dhe ndikimin që ajo ka në fatin e gjithësisë. Edhe pse nuk mund të vërehet drejtpërdrejt, prania e saj ndjehet në mënyrën se si galaktikat largohen me shpejtësi gjithnjë e më të madhe nga njëra-tjetra.
Zbulimi që sfidoi pritshmëritë
Në fund të viteve 1990, dy ekipe të ndryshme shkencëtarësh zbuluan diçka të papritur: supernovat e largëta që duhej të ishin më të ndritshme nëse zgjerimi i universit po ngadalësohej, në fakt ishin më të zbehta. Kjo do të thoshte se galaktikat e largëta po largoheshin me një shpejtësi më të madhe nga sa pritej. Zgjerimi i universit, në vend që të ngadalësohej për shkak të forcës së gravitetit, ishte në përshpejtim.
Ky përshpejtim nuk mund të shpjegohej nga materia që njihej deri atëherë, qofshin yje, gazra ose madje edhe materie e errët. Prandaj, u propozua ekzistenca e një force ose energjie të re, të përhapur në gjithë hapësirën, e cila e shtyn gjithësinë të zgjerohet më shpejt. Kjo energji u quajt “e errët” thjesht sepse nuk ishte e dukshme dhe nuk dihej se çfarë ishte.
Çfarë dimë dhe çfarë supozojmë
Sot mendohet se kjo formë energjie përbën rreth 68% të përbërjes së gjithësisë. Ajo është gjithkund dhe vepron njëtrajtësisht në të gjitha drejtimet, duke prodhuar një efekt të kundërt me gravitetin: në vend që të tërheqë, ajo shtyn. Kjo sjellje e pazakontë është një nga arsyet pse ajo konsiderohet një nga forcat më misterioze që njohim.
Një nga shpjegimet më të përhapura është se kjo energji është një formë konstante që ekziston në vetë strukturën e hapësirës. Sipas kësaj ideje, sa më shumë të zgjerohet universi, aq më shumë hapësirë krijohet dhe për rrjedhojë, më shumë energji e errët vepron për ta shtyrë zgjerimin edhe më tej. Kjo krijon një qark të vazhdueshëm që rrit ritmin e zgjerimit të gjithësisë në mënyrë të përshpejtuar.
Pasojat kozmologjike
Prania e kësaj force ndikon drejtpërdrejt në të ardhmen e universit. Nëse ajo vazhdon të dominojë, gjithësia mund të përjetojë një zgjerim të pafund, duke u bërë gjithnjë e më e rralluar dhe e ftohtë. Një nga skenarët e diskutuar është ai i “Big Freeze”, ku, pas miliarda vitesh, gjithçka do të shpërndahet aq shumë sa do të pushojë çdo aktivitet fizik.
Ekzistojnë gjithashtu skenarë më ekstremë si ai i “Big Rip”, sipas të cilit përshpejtimi bëhet aq i madh sa që do të kapërcejë madje edhe forcat që mbajnë së bashku galaktikat, yjet, madje edhe atomet. Megjithatë, këto janë ende spekulime të bazuara në modelet teorike, të cilat varen nga natyra e vërtetë e kësaj energjie.
Si e matim një gjë që nuk e shohim?
Matja e efektit të saj bëhet përmes vrojtimit të objekteve shumë të largëta si supernovat, galaktikat dhe sfondi i rrezatimit kozmik. Nga mënyra se si shpërndahet drita në këto objekte, shkencëtarët mund të përllogarisin se si ka ndryshuar ritmi i zgjerimit të universit në kohë. Krahasimi i të dhënave të ndryshme me modelet matematikore ndihmon për të përcaktuar sasinë e energjisë së errët që duhet të jetë e pranishme.
Një tjetër metodë është ajo e “strukturës në shkallë të madhe”, ku studiohet shpërndarja e galaktikave dhe boshllëqeve midis tyre. Modelet kompjuterike tregojnë se vetëm me përfshirjen e kësaj forme të energjisë, përshkrimi i zhvillimit të universit përputhet me atë që vëzhgojmë sot.
A mund ta kuptojmë ndonjëherë plotësisht?
Problemi më i madh është se nuk dihet nëse energjia e errët është një forcë e re e natyrës, një pasojë e panjohur e teorisë së relativitetit, apo një formë energjie që ndodhet në vakumin e hapësirës. Ka përpjekje për ta shpjeguar me teorinë e fushave kuantike, por këto përpjekje prodhojnë rezultate matematikisht të papajtueshme me vëzhgimet.
Shumë fizikantë besojnë se për të kuptuar më mirë këtë fenomen, duhet të ketë një përparim të madh në kuptimin e vetë hapësirës dhe kohës. Është e mundur që kjo energji të jetë çelësi për të bashkuar teorinë e relativitetit me mekanikën kuantike – dy shtyllat kryesore të fizikës që sot mbeten ende të papajtueshme në disa drejtime.