Esad Mekuli ka lindur më 17 dhjetor 1916 në qytetin e Plavës, në një familje me tradita intelektuale dhe atdhetare. Fëmijërinë e kaloi në një mjedis ku vlerat kulturore, gjuha shqipe dhe ndjenja e identitetit kombëtar kultivoheshin që në vogëli. Pasi përfundoi shkollimin fillor në vendlindje, vijoi gjimnazin në Pejë, ku u shqua si një nxënës i përkushtuar, i prirur drejt leximit, filozofisë dhe shkrimit letrar. Pas maturës, ai u transferua në Beograd për të studiuar në Fakultetin e Veterinarisë, ku përveç dijes profesionale, u përfshi edhe në rrethet përparimtare studentore dhe lëvizjet intelektuale antifashiste.
Gjatë kohës së studimeve, ai u ndikua nga ide progresiste dhe filloi të angazhohej në shoqëri kulturore dhe debate të ndryshme letrare e filozofike. Aktivitetet e tij ranë në sy të autoriteteve të kohës dhe në vitin 1940 u arrestua dhe burgos për shkak të bindjeve të tij politike. Pas lirimit, u përfshi në organizimin e lëvizjes kundër pushtimit dhe iu bashkua forcave partizane gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke kontribuar në fushën e informacionit dhe propagandës me penën e tij, por gjithashtu edhe në shërbimin veterinar të formacioneve partizane.
Pas luftës, ai u vendos në Prishtinë, ku u bë një figurë qendrore në jetën kulturore të Kosovës. U emërua redaktor i gazetës “Rilindja”, e cila në atë periudhë ishte i vetmi organ i shtypit në gjuhën shqipe në atë pjesë të vendit. Gjatë drejtimit të tij, gazeta u kthye në një platformë të rëndësishme për promovimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare. Më vonë themeloi revistën letrare “Jeta e Re”, ku për më shumë se dy dekada ndikoi në formësimin e letërsisë moderne shqipe në Kosovë, duke nxitur dhe mbështetur emra të rinj të letërsisë.
Ai ishte gjithashtu ndër figurat kryesore në themelimin e Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës dhe më vonë u bë kryetari i parë i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Këto institucione i dhanë një bazë të fuqishme zhvillimit të mendimit shkencor dhe krijimtarisë artistike shqiptare në Jugosllavi. Në të njëjtën kohë, ai kontribuoi edhe në fushën e arsimit të lartë, si profesor dhe udhëheqës akademik.
Në letërsi, njihet si një ndër poetët më përfaqësues të brezit të pasluftës. Poezia e tij përmban motive të thella filozofike, shprehje të ndjenjës kombëtare dhe pasqyrim të realitetit social të kohës. Ndër veprat më të njohura përmenden përmbledhjet poetike “Për ty”, “Dita e re”, “Brigjet” dhe “Në mes të dashurisë dhe urrejtjes”. Ai përdori një gjuhë të pastër, shpesh të ngjizur me figura të forta poetike dhe metafora që pasqyronin vuajtjet, ëndrrat dhe aspiratat e një populli të shtypur.
Përveç veprimtarisë krijuese, ai dha një kontribut të veçantë në përkthimin e veprave klasike të letërsisë botërore në gjuhën shqipe. Përkthimet e tij ishin të kujdesshme dhe elegante, duke sjellë në shqip poetë dhe autorë të rëndësishëm nga letërsia sllave dhe ajo perëndimore. Ky angazhim ndihmoi në pasurimin e leksikut dhe në rritjen e kontaktit të lexuesit shqiptar me literaturën botërore.