Në fillimet e shekullit XX, Shqipëria po kalonte përpjekje të mëdha për ndërtimin e identitetit kombëtar dhe forcimin e institucioneve. Pikërisht në këtë kontekst historik filloi të shfaqej edhe një formë e re arti dhe dokumentimi: kinemaja. Ndërkohë që shumë vende evropiane kishin përparuar me industrinë filmike, në Shqipëri gjithçka ishte ende në hapat e parë. Megjithatë, viti 1920 shënon një moment historik: realizimi i dokumentarit të parë shqiptar, i cili i dha jetë një epoke të re për vendin.
Kinemaja shqiptare nuk u zhvillua fillimisht si një formë argëtimi apo tregu artistik, por më shumë si një mjet për të ruajtur dhe dokumentuar momente me rëndësi kombëtare. Në mungesë të një infrastrukture të zhvilluar teknike dhe organizative, regjistrimet e para u bënë me ndihmën e profesionistëve të huaj që ndodheshin në Shqipëri, shpesh të lidhur me misione diplomatike ose ushtarake.
Dokumentari i parë që konsiderohet si vepër themeluese e kinemasë shqiptare është një xhirim i realizuar gjatë Kongresit të Lushnjës, i mbajtur në janar të vitit 1920. Ky kongres kishte rëndësi vendimtare për rindërtimin e shtetit shqiptar dhe riafirmimin e sovranitetit pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore. Filmi i shkurtër, i xhiruar në mënyrë dokumentare, përfshinte pamje nga mbërritja e delegatëve, diskutimet në kongres dhe momente të tjera që pasqyronin atmosferën politike të kohës.
Pamjet e dokumentarit, megjithëse të thjeshta dhe të realizuara me mjete të kufizuara, kishin një domethënie të madhe: ishin dëshmi vizuale të një ngjarjeje historike që më parë do të ishte përshkruar vetëm me tekst ose fotografi. Ky film i shkurtër hapi rrugën për konceptin se Shqipëria kishte nevojë për një industri filmike që të pasqyronte realitetin e saj politik, kulturor dhe shoqëror.
Pas këtij momenti të parë, u deshën disa dekada që prodhimi filmik në Shqipëri të fitonte formë institucionale. Deri në vitet ’40, regjistrimet ishin të rralla dhe të shpërndara, shpesh të realizuara nga amatorë ose të huaj që kishin interes për zhvillimet në rajon. Vetëm pas Luftës së Dytë Botërore filloi të formohej një strukturë më e organizuar, që më vonë do të përfshinte themelimin e Kinostudios në vitet ’50.
Megjithatë, pavarësisht kushteve të vështira dhe mungesës së teknologjisë moderne, dokumentari i vitit 1920 ruan sot vlerën e një relike kulturore dhe historike. Ai nuk është vetëm një dëshmi filmike, por edhe një shenjë e hershme e ndërgjegjësimit shqiptar për rëndësinë e ruajtjes së kujtesës kolektive nëpërmjet imazhit në lëvizje.
Ajo që e bën këtë moment akoma më të veçantë është fakti që regjistrimi filmik në atë kohë kërkonte përgatitje teknike të jashtëzakonshme. Kamera ishin voluminoze, ndriçimi ishte i vështirë për t’u kontrolluar dhe filmimi në ambient të hapur kërkonte kushte të favorshme natyrore. Përkundër këtyre sfidave, regjistrimi u realizua me sukses, duke lënë pas një trashëgimi që më vonë do të frymëzonte breza të tërë kineastësh.
Dokumentari i parë shërbeu gjithashtu si pikënisje për vetëdijen kulturore që do të shtrihej më vonë në artet vizuale. Në dekadat në vijim, filmat dokumentarë do të përdoreshin si mjete edukimi, formimi ideologjik, por edhe si mënyrë për të paraqitur pasurinë etnografike, kulturore dhe natyrore të Shqipërisë. Ky hap modest në vitin 1920 ishte fara e parë që do të mbinte më vonë në një kinematografi me identitet kombëtar të dallueshëm.