Kriza e vitit 1997 shënon një nga periudhat më dramatike dhe të dhimbshme në historinë e paskomunizmit shqiptar. Ajo ishte pasojë e drejtpërdrejtë e kolapsit të skemave piramidale që përfshinë një pjesë të madhe të popullsisë, por mbi të gjitha pasqyroi dështimin e institucioneve shtetërore për të mbrojtur qytetarët dhe për të garantuar rendin dhe sigurinë publike. Brenda pak javësh, Shqipëria u zhyt në një anarki të plotë, ku rendi shoqëror dhe strukturat shtetërore u rrënuan.
Në vitet pas rënies së komunizmit, Shqipëria përjetoi një tranzicion të vështirë ekonomik dhe politik. Në mungesë të një ekonomie funksionale dhe të një sistemi bankar të kontrolluar, shumë qytetarë u përfshinë në skema të dyshimta investimi të quajtura “firma piramidale”. Këto ishin kompani që premtuan fitime të mëdha përmes investimesh, pa transparencë dhe pa bazë reale financiare. Shteti, në vend që të ndërhynte, jo vetëm që e toleroi fenomenin, por në disa raste e mbështeti, duke e konsideruar si një formë zhvillimi ekonomik.
Derisa në fund të vitit 1996 dhe fillim të vitit 1997, këto skema nisën të shemben njëra pas tjetrës. Qytetarët humbën miliarda lekë, shpesh kursimet e tërë jetës. Humbjet e mëdha prekën të gjitha shtresat e shoqërisë – pensionistë, punëtorë, emigrantë, oficerë – dhe rrënuan besimin ndaj institucioneve. Me kolapsin e skemave piramidale, filloi një shpërthim i madh social, i cili mori trajtat e një revolte kombëtare.
Në fillim të vitit 1997, protestat nisën në qytetet e Jugut si Lushnje, Vlore, Fier e Sarandë, por shpejt u përhapën në të gjithë vendin. Në shumë raste, demonstratat u përplasën me forcat e rendit dhe pati viktima. Më 28 shkurt, në qytetin e Vlorës, u formua një Komitet i Shpëtimit Publik, i cili shpalli mosbindjen ndaj autoriteteve qendrore dhe mori kontrollin e qytetit.
Situata u përkeqësua me shpejtësi. Arsenalet e ushtrisë u plaçkitën, armë të shumta përfunduan në duart e qytetarëve dhe bandave të armatosura. Shteti shqiptar humbi kontrollin mbi një pjesë të madhe të territorit dhe autoritetet e rendit u shpërbënë. Institucionet qendrore funksiononin vetëm në mënyrë formale, ndërsa shumë qytete u drejtuan nga komitete lokale. Shqipëria u kthye në një vend ku ligji nuk ekzistonte më dhe armët e zëvendësuan autoritetin.
Qeveria e atëhershme, e udhëhequr nga Partia Demokratike dhe presidenti Sali Berisha, u përball me një krizë legjitimiteti të thellë. Akuzat për korrupsion, lidhje me firmat piramidale dhe mungesa e reagimit ndaj krizës shtuan pakënaqësinë popullore. Ndërkohë që trazirat po shpërthenin në gjithë vendin, shteti po paralizohej. Më 1 mars 1997, gjendja e jashtëzakonshme u shpall në gjithë territorin, por ajo rezultoi e pamjaftueshme për të ndalur përhapjen e anarkisë.
Për të shmangur një luftë civile dhe për të rivendosur rendin, në prill të atij viti u formua një qeveri e përkohshme me përfshirjen e disa forcave politike. Kryeministër u emërua Bashkim Fino, një figurë konsensuale nga opozita. Kjo qeveri kishte për mision stabilizimin e vendit dhe organizimin e zgjedhjeve të reja parlamentare, të cilat u mbajtën më 29 qershor 1997.
Përveç krizës së brendshme, situata shqetësoi dhe bashkësinë ndërkombëtare. Me kërkesën e qeverisë shqiptare dhe mbështetjen e OKB-së, në Shqipëri u vendos misioni shumëkombësh “Operacioni Alba”, i udhëhequr nga Italia. Ky mision synonte të ndihmonte në sigurimin e institucioneve shtetërore, shpërndarjen e ndihmës humanitare dhe krijimin e kushteve për zhvillimin e zgjedhjeve.
Zgjedhjet e 29 qershorit shënuan një ndryshim të madh politik: Partia Socialiste fitoi shumicën dërrmuese të mandateve, ndërsa Partia Demokratike pësoi humbjen më të rëndë që nga krijimi i saj. Pas dorëheqjes së Sali Berishës nga posti i Presidentit, në korrik 1997 u zgjodh Rexhep Meidani si president i ri i Republikës. Me këtë ndryshim nisi një periudhë e re tranzicioni, me sfida të mëdha për rindërtimin e shtetit dhe rikthimin e besimit publik.
Kriza e vitit 1997 nuk ishte thjesht një shpërthim popullor për shkak të humbjeve financiare. Ajo ishte një pasojë e drejtpërdrejtë e mungesës së institucioneve të qëndrueshme, e korrupsionit, e mungesës së kontrollit mbi ekonominë dhe e dështimit të shtetit për të ndërtuar një sistem ligjor funksional. Pasojat e asaj periudhe u ndjenë për vite me radhë, si në planin ekonomik ashtu edhe në mentalitetin kolektiv të shqiptarëve, të cilët humbën besimin në strukturat shtetërore dhe përjetuan një traumë të thellë kolektive.