Në një nga periudhat më të errëta të jetës politike dhe shoqërore, fjala e shkruar nuk u ndal, edhe pse ndodhej nën trysninë e frikës, censurës dhe ndëshkimit ekstrem. Dhjetëra mendje krijuese, intelektualë dhe artistë e përjetuan ferrin e burgjeve politike dhe kampet e internimit gjatë regjimit komunist në Shqipëri. Aty ku njeriu humbte lirinë fizike, fjala bëhej forma e vetme e rezistencës dhe ruajtjes së dinjitetit.
Shumë prej atyre që u burgosën për bindjet e tyre, për fjalën e lirë apo për mungesën e konformitetit me ideologjinë e kohës, nuk reshtën së shkruari. Në qelitë e izoluara, në kushte çnjerëzore dhe mes vdekjes së përditshme, ata gdhendnin vargje nëpër copa letrash, mbanin ditarë të fshehtë, shkruanin kujtime dhe dëshmi, që shpesh nuk e panë dritën e botimit deri pas viteve ’90. Ky lloj krijimi nuk kishte për qëllim të botonte, por të mbijetonte – për të shpëtuar mendjen nga shkatërrimi dhe për të dokumentuar një realitet që pushteti përpiqej ta fshihte.
Në shumë raste, letërsia e shkruar në burg ose për përvojat e burgimit, lindi si një nevojë shpirtërore dhe jo si një akt estetik. Nuk kishte redaktorë, nuk kishte publik, as shpresë për njohje; por kishte dhimbje, protestë të heshtur dhe thirrje për kujtesë. Këto vepra, të krijuara në fshehtësi, mbartin jo vetëm vlerë artistike, por edhe një rëndësi të jashtëzakonshme historike dhe dokumentare.
Një pjesë e shkrimtarëve të internuar përdorën metafora të forta dhe simbole të fshehta për të shmangur ndëshkimin e menjëhershëm. Përdorimi i figuracionit të zhdërvjellët, ironisë, absurditetit apo heshtjes si formë proteste, e bëri këtë letërsi të veçantë në strukturë dhe përmbajtje. Disa autorë të njohur të kësaj periudhe arritën të ruajnë në mënyrë të habitshme një estetikë të rafinuar, edhe në kushtet më ekstreme.
Poezia e shkruar në burgje, e përcjellë me gojë apo e mbajtur mend për vite, ruan një intimitet dhe sinqeritet të rrallë. Në to ndihen plagët personale, dashuria e ndaluar, kujtimet e humbura dhe një mall për jetën që nuk u jetua. Nga ana tjetër, kujtimet dhe tregimet autobiografike të shkruara pas daljes nga burgu ofrojnë rrëfime tronditëse mbi dhunën, izolimin, gjyqet politike, torturat dhe strategjitë e mbijetesës.
Përkundër përpjekjes së pushtetit për ta zhdukur këtë zë, shumë nga këto shkrime u shpëtuan, u ruajtën nga të afërmit ose bashkëvuajtësit dhe u botuan dekada më vonë. Ato nuk janë thjesht rrëfime tragjike, por një testament për guximin njerëzor, për atë që e mban njeriun të gjallë edhe në errësirën më të plotë – kujtesën dhe fjalën.
Pas vitit 1990, kjo letërsi nisi të zinte vendin që i takonte në kulturën kombëtare. Botimet e autorëve të burgosur u kthyen në burim reference për të kuptuar dimensionin e vërtetë të diktaturës dhe për të rikthyer dinjitetin e një brezi që u përndoq për mendimin e lirë. Ndërkohë, debatet për mënyrën si duhet trajtuar kjo periudhë vazhdojnë ende, si pjesë e përballjes me të shkuarën.