Në të gjitha kulturat, fjalët e urta përfaqësojnë përvojën jetësore, urtësinë kolektive dhe normat etike të një shoqërie. Ato përbëjnë një pasuri të çmuar shpirtërore dhe kulturore, e cila përcillet brez pas brezi, duke shërbyer si udhëzues praktik për jetën, marrëdhëniet ndërnjerëzore, përpjekjet e përditshme dhe sjelljen morale. Në këtë artikull i gjeni të ndara në dy kategori: popullore (të lindura nga vetë populli shqiptar) dhe ato që janë përkthyer nga kultura të tjera botërore dhe janë përshtatur në gjuhën shqipe në mënyrë kuptimplote dhe origjinale.
Nga populli shqiptar:
- Mos i fol kalit për të ecur, fol karrocierit.
- Gur gur bëhet kalaja.
- Ku ka tym, ka edhe zjarr.
- Miku i mirë njihet në ditë të vështirë.
- Po nuk qau foshnja, nëna nuk ia jep qumështin.
- Bëj mirë e hidhe në det.
- Mos i bëj tjetrit atë që nuk do të ta bëjnë ty.
- Gjuha s’ka kocka, por thyen kocka.
- Shoku i vjetër është si vera e mirë.
- Mos shiko gunën, po shiko punën.
- Shtëpia është e shenjtë, edhe kur është kasolle.
- Dita e mirë duket që në mëngjes.
- Në gojë mjaltë, në zemër helm.
- S’ka pemë pa gjethe, s’ka njeri pa të meta.
- I zoti e nxjerr gomarin nga balta.
- S’mbahet shtëpia me fjalë.
- Mos u mundo të kapësh hijen.
- Në hall, edhe pula të duket si shqiponjë.
- Ku s’ka dru, nuk ndizet zjarr.
- Kur s’do nuse, i thotë edhe shtratit shtrembër.
- Po të duan, të thonë edhe budallait i zgjuar.
- Vëllezërit zihen, por nuk urrehen.
- Më mirë një mik se një thes me florinj.
- Shatërvani i fjalëve nuk ndalet me duar.
- Mendja e pleqërisë është më e rëndë se vetë pleqëria.
- Me një gur vriten dy zogj.
- Njeriu që ka turp, ka edhe besë.
- Hëngri pulën, por e la vezën.
- Bleta nuk ka mjekër, por jep mjaltë.
- Puna e ndershme nuk turpëron.
- Gjella me kripë e fjala me radhë.
- Kujdes nga ai që të qesh shumë.
- Më mirë të humbasësh mallin sesa besën.
- Kush flet shumë, gabon shumë.
- Gjarpri vret, por edhe fjala.
- S’mund të lidhësh qenin me salsiçe.
- Kush punon tokën, nuk e ha buka.
- Nëse nuk mund të ndihmosh, mos e pengo.
- Rrënja e të keqes është harresa.
- Punët e mira bëhen në heshtje.
- Njeriu i mençur e ka fjalën në fund.
- Bukën mos e përbuz, se s’e di si të vjen dita.
- Qeshi me gojë, por jo me zemër.
- Shtëpia pa libra është si trupi pa shpirt.
- I ngopuri nuk e kupton të uriturin.
- Shokun s’e ndërron si rrobat.
- Ku s’ka dashuri, as fjalët nuk vlejnë.
- Mëso sa je i ri, që të kesh kur të plakesh.
- Më mirë një fund i hidhur, se një hidhërim pa fund.
- Koha është mjeku më i mirë.
- Nderi nuk blihet me para.
- E vërteta del si vaji mbi ujë.
Nga bota:
- Drita e diellit nuk fshihet me dorë. – (Spanjolle)
- Ai që pret, ka gjithmonë më shumë se ai që nxiton. – (Kineze)
- Kush nuk di të heshtë, nuk di të mendojë. – (Japoneze)
- Dija është një pasuri që nuk të vidhet. – (Indiane)
- Një hap në kohë kursen njëqind më vonë. – (Angleze)
- Nuk është i pasur ai që ka më shumë, por ai që ka nevojë për më pak. – (Spanjolle)
- Ai që gjen rrugën pa u humbur, nuk mëson kurrë. – (Frënge)
- Mos e gjyko librin nga kopertina. – (Amerikane)
- Një zemër e qetë është më e fortë se një grusht i fortë. – (Afrikane)
- Kush gërmon për të tjerët, bie vetë në gropë. – (Gjermane)
- Pema që jep fruta, është ajo që goditet më shumë. – (Latine)
- Është më mirë të ndezësh një qiri se sa të mallkosh errësirën. – (Kineze)
- Uji i qetë është më i thellë. – (Ruse)
- Kush ka durim, merr gjithçka. – (Italiane)
- Një fjalë e mirë zbut edhe zemrën më të fortë. – (Arabe)
- Nuk mund ta ndryshosh erën, por mund të drejtosh velat. – (Norvegjeze)
- Dashuria nuk ka nevojë për fjalë të mëdha. – (Frënge)
- Ai që s’ka sy të shohë, nuk do as zemrën të ndjejë. – (Portugeze)
- Jeta është si një pasqyrë: të buzëqesh vetëm kur i buzëqesh. – (Japoneze)
- Drita s’ka nevojë të bërtasë për të ndriçuar. – (Hinduse)
- Më mirë të jesh i urtë sesa i zhurmshëm. – (Turke)
- Kush niset pa qëllim, mbërrin askund. – (Angleze)
- Mëso nga e kaluara, jeto në të tashmen, shpreso për të ardhmen. – (Internacionale)
- Kur bien të gjithë, ngrihu i pari. – (Polake)
- Ai që ndihmon të tjerët, ndihmon edhe veten. – (Afrikane)
- Një mik i mirë është pasuri më e madhe. – (Gjermane)
- Sa më shumë dritë, aq më pak hije. – (Italishte)
- Urtësia nuk vjen me moshën, por me reflektimin. – (Japoneze)
- Kur heshtja flet, zhurma nuk ka më kuptim. – (Kineze)
- Një e vërtetë e hidhur është më mirë se një gënjeshtër e ëmbël. – (Ruse)
- Bota është një pasqyrë e vetvetes. – (Indiane)
- Kush ecën me të mençurit, bëhet i mençur. – (Biblike)
- Gjërat më të mëdha nisin me një hap të vogël. – (Kineze)
- Fjala është si shigjeta, një herë lëshuar nuk kthehet më. – (Persiane)
- E nesërmja i përket atyre që e përgatitin sot. – (Norvegjeze)
- Një zemër e pastër pasqyron gjithçka rreth saj. – (Arabe)
- I mençuri flet kur ka diçka për të thënë, budallai kur do të thotë diçka. – (Greke)
- Një njeri pa ëndrra është si një zog pa krahë. – (Japoneze)
- Kujt i pëlqen lulja, nuk e këput rrënjën. – (Spanjolle)
- Uji nuk lufton, por e shkatërron shkëmbin. – (Taoiste)
- Më mirë një pyetje e mençur se një përgjigje e gabuar. – (Frënge)
- Suksesi fillon me vetëbesim. – (Amerikane)
- Një orë në heshtje vlen më shumë se një ditë me zhurmë. – (Kineze)
- Të gjitha rrugët çojnë diku, vetëm nëse e di ku do të shkosh. – (Latine)
- Zgjuarsia nuk matet me fjalë, por me veprime. – (Gjermane)