Formimi i Qeverisë Komuniste Shqiptare në vitin 1944 shënoi një kthesë të madhe në historinë politike të Shqipërisë, duke vendosur themelet e një regjimi të ri që do të drejtonte vendin për gati gjysmë shekulli. Ky zhvillim nuk ishte vetëm rezultat i fitores në Luftën Nacionalçlirimtare, por edhe i një procesi të mirëorganizuar politik dhe ideologjik nga Partia Komuniste e Shqipërisë.
Pas çlirimit të vendit nga pushtuesit fashistë dhe nazistë, Shqipëria ndodhej në një moment vendimtar. Në sfondin e një Evrope që sapo kishte kaluar Luftën e Dytë Botërore, fuqitë e mëdha ishin të përqendruara në ndarjen e sferave të ndikimit. Në këtë kontekst, lëvizja komuniste shqiptare, e udhëhequr nga Enver Hoxha, kishte siguruar kontrollin e plotë të territorit dhe kishte eliminuar politikisht çdo kundërshtar të mundshëm, duke përgatitur terrenin për vendosjen e një regjimi socialist.
Rruga drejt kësaj qeverie nisi me Kongresin e Përmetit, të mbajtur në maj të vitit 1944. Ky kongres kishte karakter politik dhe përfaqësues, duke mbledhur delegatë nga të gjitha zonat e çliruara të Shqipërisë. Vendimet e këtij kongresi ishin historike: u shpall Komiteti Antifashist Nacionalçlirimtar i Shqipërisë si organi më i lartë shtetëror dhe u zgjodh Enver Hoxha si Kryetar i këtij komiteti, i cili funksionoi si qeveri e përkohshme. Kongresi e përjashtoi zyrtarisht Mbretin Zog nga çdo e drejtë legjitime për t’u kthyer në pushtet dhe vendosi që pas luftës të organizoheshin zgjedhje popullore për të përcaktuar formën e regjimit.
Pas kësaj, lëvizja partizane përshpejtoi ofensivën për çlirimin e plotë të vendit. Me 29 nëntor 1944, pas çlirimit të Shkodrës – qyteti i fundit i madh që ndodhej ende nën kontrollin e gjermanëve – Shqipëria u shpall e çliruar. Në atë moment, Partia Komuniste e Shqipërisë ishte në kontroll të plotë të të gjitha institucioneve shtetërore dhe nuk kishte asnjë opozitë reale.
Në dhjetor 1944 u krijua Qeveria Demokratike e Shqipërisë, me Enver Hoxhën si Kryeministër, Ministër i Mbrojtjes dhe Ministër i Jashtëm. Ajo përbëhej kryesisht nga figura të dala nga radhët e Frontit Nacionalçlirimtar, të cilët ishin besnikë ndaj ideologjisë komuniste. Kjo qeveri u njoh nga Bashkimi Sovjetik dhe më pas nga vende të tjera aleate, duke i dhënë asaj një legjitimitet ndërkombëtar të kufizuar, ndonëse shumë vende perëndimore e shikonin me dyshim drejtimin që po merrte Shqipëria.
Fill pas krijimit të qeverisë, nisi transformimi rrënjësor i strukturës shtetërore dhe shoqërore. Në janar 1945, u krijua Gjykata Speciale, e cila kishte për qëllim ndjekjen penale të “kriminelëve të luftës” dhe kundërshtarëve politikë të regjimit. Shumë figura të njohura të periudhave të mëparshme u arrestuan, u dënuan dhe në disa raste u ekzekutuan, duke i hapur rrugë një pastrimi të thellë të elitës politike të mëparshme.
Ndërkohë, qeveria e re filloi edhe reformat e para ekonomike, ku përfshihej shtetëzimi i tokave, vendosja e kontrollit mbi bankat dhe tregtinë, si dhe fillimi i kolektivizimit të bujqësisë. Në arsim dhe kulturë, u përqafua modeli sovjetik, me qëllim edukimin e brezave të rinj me ideologjinë komuniste dhe eliminimin e ndikimeve perëndimore.
Gjatë kësaj periudhe u krijua gjithashtu Sigurimi i Shtetit, një aparat i fuqishëm i kontrollit dhe ndjekjes politike, që do të luante një rol kyç në mbajtjen e rendit të brendshëm dhe eliminimin e çdo forme disidence për dekadat që pasuan.
Në planin ndërkombëtar, Shqipëria komuniste u afrua fillimisht me Jugosllavinë e Titos, me të cilën ndante ideologjinë komuniste dhe lidhjet e rezistencës gjatë luftës. Por kjo aleancë zgjati vetëm deri në vitin 1948, kur Shqipëria zgjodhi të bashkohej me bllokun sovjetik të Stalinit, duke e thelluar edhe më shumë izolimin politik nga Perëndimi.
Formimi i Qeverisë Komuniste në vitin 1944 ishte një pikë kthese jo vetëm për nga forma e regjimit, por edhe për fatin e vendit për dekadat në vijim. Ajo shënoi fundin e një epoke pluraliste dhe fillimin e një diktature ideologjike që do të kontrollonte çdo aspekt të jetës publike dhe private.