Gjergj Kastrioti lindi më 6 maj 1405 në zonën malore të Hasit, pranë Krujës, në një familje fisnike shqiptare me tradita të forta ushtarake dhe patriotike. Babai i tij, Gjon Kastrioti, ishte një princip shqiptar që mbante autoritet mbi të ashtuquajturin Principatë të Kastriotëve, duke mbjellë në familje ndjenjën e përkatësisë ndaj trojeve shqiptare. Në një moshë të re, ai u dërgua si garanci ndaj Perandorisë Osmane, pjesë e sistemit të devshërimit, ku u bashkua me të tjerë fëmijë të princave të Ballkanit të Lindjes. Trajnimi i tij si ushtar në oborrin osman në Adrianopojë formoi bazën e mëvonshme për Atdheun.
Në këtë rrethin e ri, ai mori influencë osmane – mësoi gjuhën, kulturën dhe strategjitë ushtarake. Por mbi këto, ai ruajti identitetin dhe ndjenjën shqiptare. Pas disa vitesh shërbimi, Perandoria u përpoq ta angazhojë si një komandant të besueshëm, por ai dëshironte kthim në tokat e veta. Në vitin 1443, në luftën pranë Nishit, ai refuzoi të luftojë kundër ortakëve të tij të fëmijërisë dhe u shpall rebel kundër sulltanit Murat II. Ky moment shënoi kthesën e rendësishme në jetën e tij, duke nisur angazhimin e synuar për një princip shqiptar të pavarur.
Pas kthimit në Shqipëri, ai organizoi një forcë rezistence me princër vendas dhe guerrilë lokalë. Në vitin 1444 organizoi Kongresin e Lezhës, ku u shpall “Ejemplar i Përbashkët Kombëtar” dhe u zgjodh komandant i të gjithë forcave shqiptare. Qëllimi ishte unifikimi nën flamurin që sot njihet si shqiponja dykrerëshe. Në këtë mënyrë nisi Lufta e gjatë e përbashkët kundër osmanëve, nëpërmjet strategjive të mjeshtra guerrile, bastioneve në kala, dhe aleancave taktike.
Pas një numri fushatash të suksesshme – përfshirë fitoret në Torvioll (1444), Krujë (1446–47), dhe pazaret ushtarake – ai arriti të rivendosë kontrollin mbi pjesë të rëndësishme të Shqipërisë së Mesme dhe të Veriut. Pikat e fortë të bastioneve si Lezha, Kruja, Sfetigradi dhe Belshi, ishin nën komandën e tij. Këto suksese e bënë atë një simbol që frymëzoi jo vetëm shqiptarët, por edhe elan europian për rezistencë ndaj Perandorisë Osmane.
Përtej fushatave ushtarake, ai theksoi rëndësinë e organizimit të shtetit. Që nga fundi i viteve ’40, u propozua krijimi i një njësi administrative dhe një kodi të drejtësisë që bënte përballë ligjit osman. Ai ndërtoi institucione lokale, bashkë me princër vendas, eksploroi marrëdhënie diplomatike me Venedikun, Mbretërinë e Napolit dhe Papën, duke kërkuar ndihma për fundin e kërcënimit osman. Ky kontekst favorizoi shpalljen e tij si “Triumfatori i Krishterimit” nga Papa Pali II.
Në krahasim me strategjitë konvencionale të Evropës, ai preferoi mobilitetin dhe adaptimin në terren. Kjo perfeksionoi rezistencën shqiptare – qëndresa në kala të vogla e fusha malore, duke përdorur forca të vogla për të sulmuar dhe tërhequr përbindëshin osmane. Për shembull, fitorja në Ujëbardhë, ku edhe pse trupat osmanë ishin shumë herë më të mëdha, ai i ndali me taktikat e duhur. Për këtë ai u quajt “Skënderbeu” – nga Iskender pasha – përshtatur për personalitetin e tij komandal.
Më 1448 ai organizoi fushatëninë e vetme jo në Shqipëri: në Maqedoninë jugore, pranë Nishit, duke ndihmuar serbët dhe sllavët që kundërshtonin osmanët. Megjithëse pa fitore përfundimtare, veprimi arriti të mbajë vëmendjen evropiane mbi rezistencën shqiptare. Ai u përfshi në disa entente, por humbjet përballë fuqive më të mëdha mbetën pezull.
Në plan personal, Kabineti i tij u zhvillua pranë Krujës, marrëdhëniet me princër shqiptarë si Lekë Dukagjini, të cilin ai e mbajti në pajtim me besën e tij – një faktor i elementarit për kohezionin kombëtar. Më e famshme është marrëveshja që sot njihet si “Besa e Lekës”.
Në vitet e mëvonshme ai u përball me mungesë burimesh dhe ndihmë evropiane të pamjaftueshme. Me humbjet në fushatën deri në vitin 1468, ai ndërroi jetë për shkak të një sëmundjeje – ndoshta e rëndë – në Lezhë, ndërsa tentonte të organizonte një fushatë të fundit kundër osmanëve. Ndërsa populli përlotëm, një komb pati humbur udhëheqësin e tij më të madh, strategun e parë, dhe simbolin e rezistencës.
Trashëgimia që ai la pas është e jashtëzakonshme. Ndonëse pas vdekjes kala dhe strukturat institucionalizohen nën ndikimet osmane, ideologjia e rezistencës, bashkimi kombëtar, dhe epërsia e viteve ’40–’60 mbetën pikë referimi për njerëzimin shqiptar. Emri i tij ngërthen vlera të larta patriotike, heroizëm dhe luftë për liri – të cilat u mbajtën gjallë, edhe kur Shqipëria dhe trojet përreth ranë nën ndikimin osman – dhe më pas, koncepti fitimtar në letërsinë, historiografinë dhe artin kombëtar.
Në shekullin XIX–XX, vepra e tij u ringjall në letërsinë e rilindjes nacionaliste në Shqipëri, u riprodhua në poema, romane historike, tragjedi dhe vepra teatrale. Themelimi i shtetit shqiptar në 1912, pas mbi 400 vjet sundimi osman, u shpesh atribuua frymës së tij të bashkimit dhe vendosmërive heroike. Emri dhe veprat e tij vazhdojnë të jenë pjesë e repertorit shkollor, monumenteve dhe ndërgjegjes kombëtare, duke përfaqësuar urën mes epokës së epërsive jugore të shekullit XV dhe shtetndërtimit shqiptar të shekullit XX.
Gjergj Kastrioti ishte heroi që ndërtoi një simbol të përhershëm – udhëheqës në kohë krize, strateg i paparë, dhe figura e shenjtë e unitetit kombëtar. Në çdo testament kombëtar, ai mbetet simbol i rezistencës së popullit të vogël që mposht superfuqinë, i patriotit modern, i njeriut që bëri veten të përfaqësojë aspiratën për liri.