Në botën e sotme globale dhe digjitale, ku komunikimi ndërkufitar është bërë më i lehtë se kurrë më parë, ekziston një fenomen i kundërt dhe shqetësues: zhdukja graduale e shumë gjuhëve të vogla që nuk arrijnë të mbijetojnë përballë ndikimit të gjuhëve dominuese si anglishtja, spanjishtja, kinezishtja apo arabishtja. Organizatat ndërkombëtare që merren me ruajtjen e trashëgimisë kulturore paralajmërojnë se mijëra gjuhë në të gjithë botën janë në rrezik serioz zhdukjeje, shumë prej të cilave nuk kanë më shumë se disa dhjetëra folës të mbetur.
Pse zhduken gjuhët?
Shkaqet e humbjes së një gjuhe janë të shumta dhe të ndërthurura. Urbanizimi i shpejtë, migrimi, asimilimi kulturor, ndalimi apo diskriminimi institucional ndaj një gjuhe të vogël, si dhe mungesa e dokumentimit dhe përdorimit të saj në arsim dhe media, janë ndër faktorët kryesorë që e çojnë një gjuhë drejt shuarjes.
Në shumë raste, gjeneratat e reja nuk mësojnë më gjuhën e gjyshërve të tyre, sepse ajo nuk u nevojitet në jetën e përditshme, në punë apo në shkollë. Kur një gjuhë nuk mësohet dhe nuk përdoret, ajo nis të zbehet, derisa një ditë të mos ketë më asnjë njeri që e flet.
Numra që flasin
Sipas vlerësimeve të ekspertëve, aktualisht në botë fliten mbi 7,000 gjuhë të ndryshme. Por rreth 40% e tyre janë në rrezik të madh zhdukjeje. Disa kanë më pak se 100 folës aktivë, ndërsa të tjera janë në fazën përfundimtare, pasi mbeten vetëm një apo dy persona që e flasin atë gjuhë.
Për shembull, gjuha Ainu në Japoni dikur ishte gjuha e një komuniteti të tërë në Hokkaido, por sot ka shumë pak folës të rrjedhshëm. Gjuha Manx, e folur në Ishullin e Man-it, u konsiderua zyrtarisht e vdekur në vitin 1974, por më vonë u ringjall pjesërisht falë përpjekjeve arsimore dhe kulturore. Edhe Yuchi, një gjuhë indigjene amerikane, është në rrezik ekstrem me më pak se dhjetë folës të mbetur.
Çfarë humbasim kur vdes një gjuhë?
Një gjuhë nuk është vetëm një mjet komunikimi – ajo është bartëse e kulturës, historisë, besimeve, folklorit dhe mënyrës së të menduarit të një komuniteti. Kur një gjuhë zhduket, me të humbet një mënyrë unike për të parë dhe përjetuar botën. Humben fjalë që nuk ekzistojnë në gjuhë të tjera, mënyra të veçanta të të treguarit të historive, dhe konceptime të natyrës që kanë evoluar për mijëra vjet.
Për komunitetet që flasin gjuhë të rrezikuara, humbja e gjuhës është shpesh e lidhur me humbjen e identitetit. Një person mund të jetojë fizikisht, por të ndjejë se një pjesë e thellë e vetes është zhdukur nëse nuk mund të flasë më në gjuhën e nënës.
Përpjekjet për ruajtje dhe dokumentim
Në dekadat e fundit, janë ndërmarrë shumë iniciativa për të shpëtuar gjuhët në zhdukje. Regjistrimi i folësve të mbetur, krijimi i fjalorëve, gramatikave dhe arkivave audio është një hap thelbësor në dokumentimin e gjuhëve të rrezikuara. Gjithashtu, shumë komunitete kanë nisur programe edukimi dygjuhësor, përfshirje të gjuhës në teknologji dhe përhapje të saj përmes mediave sociale.
Përparimi teknologjik ka lejuar gjithashtu krijimin e aplikacioneve për mësimin e gjuhëve të rralla dhe krijimin e databazave online që e bëjnë më të lehtë për të rinjtë të lidhen me trashëgiminë e tyre gjuhësore.
Roli i shoqërisë dhe institucioneve
Ruajtja e gjuhëve në zhdukje nuk është vetëm përgjegjësi e studiuesve apo komuniteteve të prekura. Ajo është një sfidë e përbashkët që kërkon përfshirjen e shteteve, institucioneve arsimore, organizatave kulturore dhe platformave të teknologjisë. Politikat gjuhësore përfshirëse, mbështetja financiare dhe përfshirja e gjuhëve në kurrikula janë disa nga mjetet më efektive për t’i dhënë jetë të re një gjuhe në rrezik.