Në janar të vitit 1920, qyteti i Lushnjes u bë qendra e një ngjarjeje vendimtare për fatin e Shqipërisë: mbajtja e Kongresit të Lushnjes. Ky kongres u organizua në një moment të vështirë për vendin, kur ekzistenca e Shqipërisë si shtet i pavarur rrezikohej seriozisht, ndërkohë që fuqitë e mëdha europiane diskutonin mundësinë e ndarjes së saj ndërmjet vendeve fqinje. Në këtë klimë të rënduar politike, Kongresi i Lushnjes shërbeu si një reagim kombëtar për të mbrojtur sovranitetin dhe për të vendosur themelet e një qeverisjeje të re shqiptare.
Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ndodhej në një gjendje kaotike. Në disa zona të vendit ndodheshin trupa ushtarake italiane, franceze dhe serbe, ndërsa qeveria e formuar në Durrës në vitin 1918, me mbështetje të Italisë, konsiderohej nga shumë shqiptarë si e paligjshme dhe e varur nga interesat e huaja. Ndërkohë, në Konferencën e Paqes në Paris (1919–1920), çështja shqiptare po diskutohej pa përfaqësim zyrtar të Shqipërisë dhe po shqyrtoheshin plane për coptimin e saj midis Italisë, Greqisë, Malit të Zi dhe Serbisë.
Në këtë situatë të tensionuar, u mor iniciativa për të thirrur një kongres kombëtar me pjesëmarrje nga të gjitha krahinat shqiptare. Qyteti i Lushnjes u zgjodh si vendi më i përshtatshëm për mbajtjen e tij, falë pozitës së tij qendrore dhe larg ndikimeve të drejtpërdrejta ushtarake të huaja. Kongresi u hap më 21 janar 1920 dhe në të morën pjesë mbi 50 delegatë nga viset kryesore shqiptare, përfshirë edhe figura të njohura të jetës politike dhe kombëtare të kohës.
Qëllimi kryesor i Kongresit të Lushnjes ishte krijimi i një qeverie të re legjitime, që të përfaqësonte vullnetin e popullit shqiptar dhe të përballej me kërcënimet ndaj ekzistencës së shtetit. Delegatët e mbledhur në Lushnje deklaruan se Shqipëria ishte një shtet sovran dhe i pandashëm, dhe hodhën poshtë të gjitha traktatet e fshehta ndërkombëtare që parashikonin ndarjen e saj. Në këtë kuptim, ky kongres ishte një deklaratë e qartë e pavarësisë politike dhe e unitetit kombëtar.
Një nga vendimet më të rëndësishme ishte krijimi i Këshillit të Lartë, një organ kolegjial që do të ushtronte funksionet e kreut të shtetit. Ky këshill përbëhej nga katër personalitete: Luigj Bumçi, Abdi Toptani, Mihal Turtulli dhe Aqif Pashë Elbasani, të cilët përfaqësonin në mënyrë të balancuar besimet fetare dhe rajonet shqiptare. Ky organ kishte për detyrë të udhëhiqte politikisht vendin dhe të garantonte përkohësisht përfaqësimin e tij ndërkombëtar.
Gjithashtu, Kongresi i Lushnjes vendosi formimin e një qeverie të re me në krye Sulejman Delvinën. Kjo qeveri kishte detyra të menjëhershme: vendosjen e kontrollit në territorin shqiptar, rivendosjen e rendit dhe sigurisë, organizimin e administratës dhe përgatitjen për përfaqësim diplomatik në forume ndërkombëtare. Në kabinetin e ri bënin pjesë edhe figura si Ahmet Zogu dhe Hoxhë Kadri Prishtina, të cilët luajtën rol të rëndësishëm në zhvillimet politike që pasuan.
Një tjetër vendim i rëndësishëm ishte shpallja e Tiranës si kryeqyteti i ri i Shqipërisë. Ky vendim strategjik synonte largimin e qendrës së qeverisjes nga qytetet bregdetare që ndodheshin nën ndikim të huaj, duke sjellë një rivendosje të autoritetit në një vend më të sigurt dhe më të qasshëm për të gjitha krahinat e vendit. Tirana u zgjodh si një kompromis midis veriut dhe jugut, dhe për shkak të pozicionit të saj gjeografik qendror, u përshtat në mënyrë ideale si seli e institucioneve të reja shtetërore.
Vendimet e Kongresit të Lushnjes u pritën me entuziazëm nga popullsia shqiptare, e cila e pa këtë ngjarje si një pikë kthese drejt rikthimit të sovranitetit kombëtar. Në muajt që pasuan, qeveria e re filloi të funksiononte nga Tirana dhe mori masa për përforcimin e ushtrisë, krijimin e institucioneve dhe përgatitjen për të përballuar rreziqet e jashtme.
Një nga rezultatet më të drejtpërdrejta të frymëzuara nga vendimet e Kongresit ishte organizimi i Luftës së Vlorës në verën e vitit 1920, ku forcat vullnetare shqiptare u ngritën kundër trupave italiane që kishin pushtuar qytetin dhe arritën ta çlironin pas disa muajsh përleshjesh. Kjo fitore ishte e para e një Shqipërie që po përpiqej të funksiononte si shtet sovran dhe u pa si dëshmi e vendosmërisë kombëtare për të mbrojtur pavarësinë.
Kongresi i Lushnjes është konsideruar gjerësisht si një akt i dytë themelimi i shtetit shqiptar. Ai konfirmoi se shqiptarët ishin të aftë të mblidhnin energjitë e tyre në momente vendimtare dhe të reagonin me mençuri e vendosmëri kundër çdo forme cënimi të sovranitetit. Për shumë historianë, Lushnja nuk ishte vetëm një ngjarje politike, por edhe një shfaqje e pjekurisë shtetformuese dhe e bashkimit të vërtetë kombëtar.