Në nëntor të vitit 1908, në qytetin e Manastirit (sot Bitola, në Maqedoninë e Veriut), u mbajt një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve: Kongresi i Manastirit. Ky kongres historik kishte si qëllim kryesor unifikimin e alfabetit të gjuhës shqipe, një hap jetik për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe përparimin arsimor dhe kulturor të shqiptarëve në një kohë kur Perandoria Osmane po përballej me ndryshime të mëdha dhe trojet shqiptare ndodheshin përballë kërcënimeve të asimilimit dhe copëtimit.
Në fillim të shekullit XX, shqiptarët përdornin disa alfabete të ndryshme për të shkruar shqipen. Më të përhapurit ishin alfabeti arab, ai grek, ai latin dhe forma të ndryshme të tyre të përshtatura nga rrethe të ndryshme kulturore e fetare. Mospasja e një alfabeti të përbashkët krijonte kaos gjuhësor dhe e pengonte zhvillimin e arsimit kombëtar. Një popull që nuk ka një gjuhë të standardizuar dhe të shkruar në mënyrë të unifikuar rrezikon të humbasë identitetin dhe të mos përparojë në formimin e një vetëdijeje të qëndrueshme kombëtare.
Në këtë kontekst, Lidhja e Shkollave Shqipe dhe shoqëritë atdhetare që vepronin brenda dhe jashtë vendit, e panë të domosdoshme thirrjen e një kuvendi kombëtar gjuhësor. Kështu, më 14 nëntor 1908, në ambientet e klubit shqiptar të Manastirit, nisi punimet Kongresi i Alfabetit. Në të morën pjesë përfaqësues nga të gjitha trojet shqiptare: Shkodra, Tirana, Elbasani, Korça, Gjirokastra, Prizreni, Tetova, Diber, si dhe nga diaspora shqiptare në Stamboll, Bukuresht, Kajro e ShBA.
Në total, kongresi mblodhi 50 delegatë që përfaqësonin rryma të ndryshme politike, rajonale dhe fetare. Kjo larmi përbënte vetë pasqyrën e realitetit shqiptar të kohës, por edhe përpjekjen për të ndërtuar një identitet të përbashkët që të bashkonte shqiptarët pavarësisht dallimeve të tyre krahinore apo fetare.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit’hat Frashëri, një nga figurat më të ndritura të Rilindjes Kombëtare, i cili kishte një rol të rëndësishëm në organizimin dhe drejtimin e punimeve. Në komisionin drejtues bënin pjesë edhe figura të tjera të rëndësishme si Parashqevi Qiriazi, Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Kostandin Kristoforidhi, Luigj Gurakuqi dhe Hasan Tahsini.
Pas diskutimesh të gjata, Kongresi vendosi me shumicë votash që alfabeti i shqipes të ishte me shkronja latine. U përzgjodhën dy variante që u konsideruan të përshtatshme për përdorim: alfabeti i Stambollit, i krijuar vite më parë nga Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll dhe alfabeti i shoqërisë “Bashkimi” me qendër në Shkodër. Të dyja këto forma ishin të bazuara në alfabetin latin, por ndryshonin në disa elemente të theksimit dhe përdorimit të tingujve specifikë të gjuhës shqipe.
Për të shmangur përçarjen dhe për të ruajtur unitetin, delegatët vendosën që të përdorej një formë e përbashkët që do të përfshinte elementët më të mirë të të dy alfabeteve. Ky kompromis u përqafua si një fitore për çështjen shqiptare. Alfabeti i ri latin u konsiderua jo vetëm më i lehtë për t’u mësuar dhe për t’u përdorur në shkolla, por edhe më afër me gjuhët europiane, çka e ndihmonte Shqipërinë të afrohej më shumë me botën perëndimore.
Ky vendim u prit me entuziazëm nga shumë qarqe patriotike dhe arsimdashëse shqiptare, por ngjalli edhe kundërshtime nga klerikë dhe rryma që ishin të lidhura ngushtë me alfabetin arab dhe ndikimin osman. Në disa qytete u organizuan protesta nga pjesëtarë të besimit mysliman që e shihnin largimin nga alfabeti arab si një kërcënim ndaj fesë. Megjithatë, shumica e shqiptarëve e kuptuan rëndësinë e këtij vendimi dhe e mbështetën përdorimin e alfabetit latin si mjet modernizimi dhe emancipimi kombëtar.
Pas kongresit, filloi një periudhë intensive botimi librash, fletushkash dhe tekstesh shkollore në alfabetin e ri, duke përhapur në mënyrë të qëndrueshme përdorimin e tij në mbarë trojet shqiptare. Shumë shkolla filluan të mësojnë shqipen me këtë alfabet, dhe kjo përbën një hap vendimtar në përhapjen e arsimit në gjuhën amtare. Alfabeti i Manastirit u bë themeli i standardizimit të shqipes së shkruar dhe një nga elementët më të rëndësishëm të identitetit kombëtar.
Vlera e Kongresit të Manastirit shkon përtej çështjes teknike të përzgjedhjes së një alfabeti. Ai shënoi një akt të vërtetë bashkimi kombëtar, një shembull i rrallë uniteti në një kohë kur shqiptarët ndodheshin në kushte të vështira politike dhe rrezikonin të ndaheshin mes fqinjëve. Vendimi për të pasur një alfabet të përbashkët nuk ishte thjesht për arsye praktike, por edhe një deklaratë identiteti: shqiptarët janë një komb më vete, me gjuhën e tyre, kulturën e tyre dhe të drejtën për të ndërtuar një të ardhme të përbashkët.
Qyteti i Manastirit, me historinë e tij të pasur kulturore dhe me rolin që luajti në këtë proces, mbetet një simbol i rëndësishëm në kujtesën kombëtare. Kongresi i Manastirit nuk ishte vetëm një takim gjuhësor, por një pikë kthese drejt vetëdijes së plotë kombëtare dhe drejt krijimit të institucioneve shqiptare që më vonë do të çonin në shpalljen e pavarësisë në vitin 1912.