Në fillim të shekullit XX, popullsia shqiptare gjendej përballë sfidave të mëdha politike, kulturore dhe arsimore. Përkundër mungesës së një shteti të vetin, dëshira për përparim dhe bashkim kombëtar kishte filluar të marrë formë konkrete. Në këtë klimë të ngarkuar me tensione e shpresa, një grup veprimtarësh, mësuesish dhe dijetarësh morën një hap vendimtar që do të ndikonte thellësisht në ndërtimin e identitetit të një populli.
Shqiptarët përdornin disa sisteme të ndryshme shkrimi. Në zonat myslimane përdorej alfabeti arab, në ato të krishtera përdorej alfabeti grek ose latin, ndërsa shumë autorë patriotë kishin krijuar versione të tyre të shkrimit. Kjo shumësi krijonte një kaos që pengonte edukimin e brezave të rinj dhe botimin e veprave të përbashkëta letrare apo shkollore.
Në këtë realitet, nevoja për një sistem të unifikuar u bë jetike. Kjo çoi në organizimin e Kongresit të Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor të vitit 1908 në qytetin e Manastirit (sot Bitola në Maqedoninë e Veriut). Në këtë kongres morën pjesë përfaqësues nga pothuajse të gjitha trevat shqiptare dhe nga kolonitë jashtë vendit – njerëz të shkolluar, me përvojë kulturore dhe frymë atdhetarie.
Delegatët u përballën me sfidën e përzgjedhjes së një alfabeti të përbashkët, që do të ishte i pranueshëm për të gjitha shtresat dhe besimet, i thjeshtë për t’u përdorur dhe njëkohësisht efikas në pasqyrimin e tingujve të të folurit. Pas debateve të gjata, u vendos që alfabeti i ri të bazohej në shkronjat latine, duke marrë parasysh dy versione ekzistuese në përdorim: alfabetin e Stambollit dhe atë të Shoqërisë Bashkimi në Shkodër.
Në përfundim, kongresi miratoi një formë të thjeshtuar dhe të kuptueshme të alfabetit latin, e cila kishte kapacitet të përshkruante saktë tingujt e fjalëve të përditshme. Ky vendim nuk ishte vetëm teknik apo arsimor, por një akt i rëndësishëm politik dhe kulturor. Ai përfaqësonte një marrëveshje gjithëkombëtare në një kohë ku shqiptarët nuk kishin ende as institucione shtetërore e as përfaqësim të organizuar në skenën ndërkombëtare.
Pas Kongresit, alfabeti i ri u përhap me shpejtësi nëpër shkolla, libra, revista dhe institucione edukative. Botuesit e rinj filluan të prodhonin abetare të unifikuara, ndërsa mësuesit morën përsipër misionin për t’i mësuar fëmijëve dhe të rriturve sistemin e ri të shkrimit. Brenda një kohe të shkurtër, shkrimi me shkronja latine u shndërrua në simbol të përbashkët të përkatësisë kombëtare dhe në mjet për përhapjen e dijeve.
Përtej rëndësisë praktike, Kongresi i Manastirit u kthye në një pikë kthese në historinë e kulturës shqiptare. Ai tregoi se në një moment kritik, shqiptarët ishin në gjendje të uleshin bashkë dhe të merrnin vendime strategjike, duke kapërcyer ndasitë fetare, krahinore apo politike. Ky unitet në mendim dhe veprim për alfabetin ishte një pararendës simbolik i shpalljes së pavarësisë vetëm katër vite më vonë.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm i këtij kongresi ishte përfshirja e figurave me ndikim nga mërgata shqiptare në Stamboll, Bukuresht, Egjipt e gjetkë, të cilët dhanë mbështetje financiare, logjistike dhe intelektuale për suksesin e ngjarjes. Ata kuptuan se për të ndërtuar një identitet të qëndrueshëm, duhej ndërtuar një bazë e përbashkët kulturore dhe arsimore.
Alfabeti i zgjedhur më 1908 mbeti në përdorim edhe në dekadat në vijim, duke përballuar sfidat e kohës, ndryshimet politike dhe përpjekjet për asimilim. Ai u bë pjesë e formimit arsimor të brezave, mjet për komunikimin shkencor, letrar dhe diplomatik, si dhe përfaqësues i një vendimi historik të marrë në një kohë pa shtet, por me shumë vetëdije kombëtare.