Kujtesa është një proces themelor mendor që mundëson ruajtjen, organizimin dhe rikthimin e përvojave të kaluara në mendjen e njeriut. Ajo është një element i pandashëm i të menduarit dhe i mësimit, pasi ndihmon në lidhjen e informacionit të ri me atë që është përjetuar më parë. Që nga fëmijëria, individi formon aftësinë për të përpunuar ngjarje, fakte dhe ndjesi, të cilat më pas ndikojnë në vendimet dhe sjelljet e së tashmes.
Proceset themelore që përfshihen
Funksionimi i këtij sistemi bazohet në tre faza kryesore: kodimi, ruajtja dhe rikujtimi. Fillimisht, përmes shqisave, truri përthith informacionin nga mjedisi dhe e shndërron atë në forma që mund të përpunohen. Më pas, ky informacion ruhet në struktura të veçanta të trurit për një kohë të shkurtër ose të gjatë. Rikujtimi ndodh kur personi ka nevojë të sjellë në mendje një informacion të caktuar që është ruajtur më parë, qoftë në mënyrë të pavetëdijshme ose përmes përpjekjes.
Këto faza ndikohen nga faktorë të shumtë si përqendrimi, emocioni, motivimi dhe konteksti në të cilin ndodhet individi. Për shembull, një përjetim emocional i fortë ka më shumë gjasa të qëndrojë gjatë në kujtesë sesa një informacion neutral.
Llojet sipas kohëzgjatjes
Sipas kohës që informacioni qëndron në mendje, dallohen disa forma. E para është forma shqisore, e cila përpunon informacionin që vjen nga shqisat për një kohë shumë të shkurtër, zakonisht disa sekonda. Ajo ndihmon për të selektuar se çfarë do të ruhet më tej dhe çfarë do të harrohet.
Më pas vjen ajo afatshkurtër, që mban një sasi të kufizuar informacioni për disa sekonda deri në disa minuta. Kjo formë lidhet ngushtë me përqendrimin dhe përfshin, për shembull, mbajtjen mend të një numri telefoni përkohësisht. Nëse ky informacion përpunohet dhe përsëritet, ai mund të kalojë në formën afatgjatë.
Kjo e fundit është forma më e qëndrueshme dhe mund të ruajë të dhëna për periudha shumë të gjata, madje për gjithë jetën. Ajo ndahet më tej në kujtime të tipit deklarativ (që lidhen me fakte dhe ngjarje) dhe jo-deklarativ (si aftësitë motorike). Për shembull, të dish datën e një feste është kujtim deklarativ, ndërsa të ngasësh biçikletën hyn në kategorinë jo-deklarative.
Roli i ndjenjave dhe vëmendjes
Ndjenjat kanë një ndikim të drejtpërdrejtë në ruajtjen e informacionit. Kur një përvojë shoqërohet me emocione të forta, si frikë apo gëzim, ajo ka më shumë gjasa të mbahet mend gjatë. Kjo ndodh sepse emocionet aktivizojnë pjesë të veçanta të trurit që forcojnë lidhjet ndërmjet neuroneve.
Gjithashtu, përqendrimi është thelbësor për një përpunim të suksesshëm. Pa vëmendje, informacioni nuk kodifikohet siç duhet dhe për këtë arsye nuk ruhet. Përsëritja dhe përforcimi janë metoda të zakonshme për të ndihmuar në kalimin e informacionit nga forma afatshkurtër në atë afatgjatë.
Harresa dhe rëndësia e saj
Harresa është një pjesë e natyrshme e funksionimit mendor. Jo çdo informacion që përthithet ruhet përgjithmonë. Shkaqet e harresës janë të ndryshme: nga mungesa e kodimit të plotë, tek ndërhyrja e informacionit të ri, apo kalimi i kohës. Megjithatë, në shumë raste, harresa ka funksion mbrojtës, duke ndihmuar trurin të pastrojë informacionin e panevojshëm dhe të përqendrohet te përvojat më të rëndësishme.
Në raste të veçanta, si tek disa sëmundje neurologjike ose pas traumave, ajo mund të jetë e theksuar dhe e dëmshme. Por në jetën e përditshme, një nivel i caktuar harrese është i domosdoshëm për të ruajtur ekuilibrin mendor dhe për të mos mbingarkuar sistemin.
Ndikimi i zhvillimit dhe moshës
Në faza të ndryshme të jetës, kjo aftësi ndryshon. Tek fëmijët, ajo është në zhvillim e sipër dhe përmirësohet me kalimin e viteve. Në moshën e rritur arrin nivelin më të lartë, ndërsa në pleqëri mund të shfaqen rënie të lehta të funksioneve përkatëse.
Megjithatë, ushtrimi i trurit, përfshirja në aktivitete intelektuale dhe ruajtja e një stili jetese të shëndetshëm ndihmojnë për të mbajtur funksionet e kujtesës në gjendje të mirë edhe me kalimin e moshës. Kjo aftësi mbetet një ndër bazat më të rëndësishme të funksionimit mendor dhe të jetës së përditshme.