Në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, përpjekjet për liri, vetëdije kombëtare dhe përbashkim gjuhësor morën një formë të re përmes fjalës së shkruar. Ky ishte një çast historik kur pena mori rolin e armës, dhe fjala e shtypur nisi të udhëhiqte ndërgjegjen e një populli që kërkonte të çlirohej nga sundimi osman dhe të rikonfirmonte identitetin e tij të mohuar për shekuj me radhë.
Kjo periudhë u karakterizua nga një intensifikim i prodhimit letrar me përmbajtje edukative, morale dhe atdhetare. Autorët që dolën në skenë gjatë kësaj kohe nuk ishin vetëm shkrimtarë, por edhe ideologë të kombit. Ata përdorën veprat e tyre për të përhapur dije, për të ringjallur kujtesën historike dhe për të mbjellë shpresë në zemrat e bashkëkombësve të tyre.
Një ndër figurat më përfaqësuese të kësaj periudhe ishte Jeronim de Rada, i cili që nga gjysma e parë e shekullit XIX kishte nisur të sillte në vargje frymën e identitetit etnik dhe krenarinë për prejardhjen ilire. Me veprën e tij poetike dhe publicistike, ai shërbeu si pararendës i valës rilindëse që do të merrte hov më pas.
Ndër më të njohurit e kësaj periudhe është edhe Naim Frashëri. Poeti i shpirtit kombëtar, ai shkroi për bukurinë e vendit, lavdinë e historisë, dhe domosdoshmërinë e bashkimit. Vepra të tilla si “Bagëti e Bujqësi”, “Istori e Skënderbeut” apo “Fletore e Bektashinjet” përfaqësojnë një përzierje të ndjenjës lirike, mesazhit arsimor dhe bindjes së thellë për ringjalljen e kombit. Gjuha e tij ishte e pasur, e ndriçuar dhe me një fuqi frymëzuese që rrallë është arritur në letrat tona.
Sami Frashëri, vëllai i Naimit, pati një tjetër rol të rëndësishëm, sidomos në fushën e dijes dhe organizimit kombëtar. Ai përpiloi fjalorë, punoi për përhapjen e dijeve shkencore dhe u shqua për ese dhe tekste me natyrë filozofike e politike, të cilat synonin ta vendosnin popullin shqiptar në një rrugë zhvillimi dhe përparimi.
Ndërkohë, Andon Zako Çajupi solli një frymë më të gjallë dhe shpesh ironike, duke përdorur humorin dhe satirën për të evidentuar problemet shoqërore dhe për të ndërtuar tipare të reja të karakterit kombëtar. Vepra si “Burr’ i dheut” apo “Pas vdekjes” janë dëshmi e një qasjeje më moderne, që i jepte rëndësi individit në raport me çështjen kombëtare.
Letërsia e kësaj periudhe nuk kufizohej vetëm në poezinë apo prozën e thjeshtë. Ajo shfaqej edhe në formën e abetareve, teksteve shkollore, gazetave dhe pamfleteve. Të gjitha këto, ndonëse nuk kishin shpesh nivel të lartë artistik, luajtën një rol të rëndësishëm në ndërgjegjësimin masiv. Përmes tyre u edukuan breza të tërë me dashuri për gjuhën, vendin dhe historinë.
Një element tjetër i rëndësishëm i kësaj periudhe ishte lufta për alfabetin. Diskutimet e gjata dhe përpjekjet për një standard të shkruar kulmuan me Kongresin e Manastirit në vitin 1908, ku u arrit një marrëveshje për të unifikuar alfabetin latin si bazë për shkrimin e përbashkët. Ky ishte një moment kyç, sepse e forcoi më tej zhvillimin kulturor dhe komunikimin midis shqiptarëve të krahinave të ndryshme.
Letërsia e Rilindjes nuk ishte vetëm artistike, por mbi të gjitha funksionale. Ajo kishte misionin për të formuar qytetarin, për të ndërtuar ndërgjegjen kolektive dhe për të frymëzuar për sakrificë. Në mungesë të institucioneve shtetërore, shkolla dhe universitetesh kombëtare, ky lloj shkrimi zinte vendin e tyre.
Ndër karakteristikat kryesore të kësaj periudhe ishte fakti se krijimet më të rëndësishme u hartuan nga autorë që jetonin jashtë kufijve të vendit, në diasporën e asaj kohe – në Stamboll, Bukuresht, Itali apo Egjipt. Këto qendra ishin vatra të aktiviteteve kulturore dhe politike, dhe veprat që dilnin prej andej gjenin rrugë për t’u shpërndarë në mënyrë të fshehtë në territoret shqiptare.
Shkrimet rilindëse ruajtën një gjuhë të thjeshtë, të qartë dhe të kuptueshme për popullin e gjerë. Ato nuk synonin estetikën e rafinuar, por mesazhin e drejtpërdrejtë. Poezia ishte më e përhapura, për shkak të lehtësisë në mësim dhe recitim. Shpeshherë vargjet e tyre shndërroheshin në këngë popullore dhe këndoheshin në ahengje familjare apo në tubime patriotike.
Kjo periudhë mbetet një nga më të ndritshmet për letërsinë shqipe, sepse shkrimtarët e saj nuk e panë veten si artistë të mbyllur në një botë krijimi, por si ushtarë të një ideali që kërkonte shkrirjen e fjalës me veprën.