Në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, territoret shqiptare përjetuan një valë të fuqishme zgjimi kombëtar, që nuk ishte vetëm politik, por edhe kulturor dhe arsimor. Në këtë periudhë, kur perandoritë e mëdha po lëkundeshin dhe kombet kërkonin pavarësinë e tyre, popullsia shqiptare nisi të kërkonte forma të reja vetëpërfaqësimi dhe ruajtjeje të trashëgimisë së vet.
Një ndër shtyllat më të rëndësishme të këtij procesi ishte përpjekja për vetëdijësim rreth identitetit kombëtar përmes arsimit dhe kulturës. Në shumë qytete të Ballkanit dhe më gjerë, shqiptarët e diasporës, mësuesit, klerikët dhe atdhetarët u angazhuan për të hapur shkolla, për të botuar libra dhe për të përkthyer tekste që shërbenin për edukimin e brezave të rinj në një idiomë të përbashkët, e cila synonte të unifikonte shqiptarët, përtej krahinave dhe dallimeve fetare.
Në mesin e këtyre përpjekjeve, organizatat patriotike që vepronin në qytete si Stambolli, Bukureshti, Shkodra, Manastiri, Korça apo Janina, luajtën rol thelbësor. Ato mbështetën botimin e abetareve, përgatitën tekste për fëmijët dhe zhvilluan diskutime mbi formën që duhet të merrte komunikimi i shkruar. Ky ishte një moment kritik, pasi mungesa e një standardi të unifikuar pengonte përparimin arsimor dhe rrezikonte ndarjen e mëtejshme kulturore.
Një nga kulmet e këtij përpjekjeje ishte Kongresi i Manastirit në vitin 1908, i cili mblodhi përfaqësues nga të gjitha trevat shqiptare për të vendosur mbi një alfabet të vetëm. Deri atëherë, ishin në qarkullim disa alfabete të ndryshme — ai grek, arabishtja e modifikuar, alfabeti osman, latinishtja dhe versionet e krijuara nga intelektualë shqiptarë. Përmes debatit të thelluar dhe frymës së bashkëpunimit, delegatët ranë dakord për përdorimin e alfabetit latin si bazë për të shkruar fjalën e përditshme.
Ky vendim pati ndikim të jashtëzakonshëm në përshpejtimin e botimeve dhe në shpërndarjen e dijes. Libri, gazeta dhe revista në shqip nisën të përhapen me ritme më të shpejta, duke arritur deri në fshatrat më të largët. Kjo krijoi mundësinë që fjalët dhe idetë të mos mbeteshin më vetëm në gojën e një rrethi të vogël, por të shndërroheshin në armë të fuqishme për përvetësimin e identitetit kombëtar.
Rëndësia e fjalës së shkruar dhe e asaj të folur në këtë periudhë u përjetua si mjet rezistence ndaj përpjekjeve për asimilim kulturor. Në një mjedis ku ndikimet osmane, greke, serbe dhe sllave përpiqeshin të shtriheshin në territoret shqiptare, përdorimi i një gjuhe të përbashkët ishte akt politik, arsimor dhe shpirtëror njëkohësisht. Shumë shkrimtarë, përkthyes, mësues dhe poetë të asaj kohe e panë detyrën e tyre jo vetëm si mision edukues, por edhe si formë mbrojtjeje të vetë ekzistencës kombëtare.
Në fund të kësaj periudhe, kur Shqipëria shpalli pavarësinë në vitin 1912, ishte pikërisht ajo strukturë kulturore e ndërtuar ndër dekada që ndihmoi në përgatitjen e një shteti të ri. Ishte fjala e shkruar dhe përhapja e saj që kishte krijuar një ndërgjegje kolektive mbi përkatësinë, përbashkësinë dhe nevojën për vetëvendosje.