Në mesin e shekullit XVI, një prift katolik me origjinë nga zona e sotme e Ulqinit ndërmori një akt që do të shënonte një moment historik për kulturën dhe identitetin e një populli. Ai përpiloi dhe botoi një vepër të përmasave të mëdha për kohën, jo vetëm nga pikëpamja fetare, por edhe gjuhësore dhe shoqërore. Bëhet fjalë për “Mesharin”, libri i parë i njohur që është shkruar dhe botuar në një idiomë të folur nga njerëzit e zakonshëm në viset e Ballkanit Perëndimor.
Autori i kësaj vepre, Gjon Buzuku, kishte qëllim të ndihmonte besimtarët në përvetësimin e riteve fetare përmes përdorimit të një gjuhe që ata e kuptonin. Në vend që të vazhdonte traditën e predikimit në latinisht, ai zgjodhi të përkthente pjesë nga liturgjia katolike në një formë të folur që deri atëherë nuk ishte përdorur në formë të shkruar në përmasa të tilla. Kjo iniciativë përbënte një hap të guximshëm dhe të parakohshëm në një kohë kur ndikimi kulturor i huaj ishte i theksuar dhe mundësitë teknike për botime ishin të kufizuara.
“Meshari” u botua në vitin 1555 dhe përmbante pjesë nga ungjijtë, lutje, predikime dhe këshilla morale për besimtarët. Teksti ishte shkruar me shkronja latine, por me modifikime të veçanta për të përshkruar tingujt e të folurit të kohës. Ky sistem shkrimi tregoi përpjekjet e autorit për të përafruar sa më saktë shqiptimin e fjalëve dhe për të krijuar një standard letrar në një kohë kur një i tillë mungonte.
Libri përmban rreth 188 faqe dhe është shkruar në formë proze të thjeshtë dhe të kuptueshme, por me një nivel të lartë gjuhësor e letrar për kohën. Pavarësisht përmbajtjes fetare, vlera e tij qëndron përtej aspektit liturgjik. Ai dëshmon ekzistencën e një strukture gjuhësore të zhvilluar, me rregulla gramatikore, një fjalor të pasur dhe një mënyrë të qartë komunikimi.
“Meshari” mbeti i panjohur për shumë kohë, deri në vitin 1740 kur një kopje e vetme e tij u gjet në Bibliotekën e Vatikanit. Zbulimi i kësaj vepre hapi një dritare të re për studimin e historisë gjuhësore, por edhe të vetëdijes kulturore të popullit që e kishte përdorur atë. Për më tepër, ky libër dëshmon për përpjekjen për të krijuar një literaturë origjinale në një kohë ku ndikimet e huaja ishin të forta dhe rreziku i asimilimit kulturor ishte real.
Gjon Buzuku, përmes kësaj vepre, u bë një nga figurat më të rëndësishme të kulturës shqiptare të shekullit XVI. Ai hodhi bazat e një tradite të shkruar që më pas do të pasohej nga autorë të tjerë dhe që do të ndihmonte në ruajtjen e identitetit gjuhësor e kulturor në shekujt që pasuan.