Lufta e Vlorës, e zhvilluar në verën e vitit 1920, përbën një nga momentet më të rëndësishme të qëndresës shqiptare në mbrojtje të sovranitetit kombëtar. Ajo ishte një përballje e drejtpërdrejtë mes popullit shqiptar dhe ushtrisë italiane, që mbante nën pushtim qytetin dhe zonat përreth tij që prej Luftës së Parë Botërore. Përmes organizimit të saj, kjo luftë u kthye në një shembull të unitetit, guximit dhe vendosmërisë së shqiptarëve për të ruajtur tërësinë territoriale dhe për të larguar forcat e huaja nga toka e tyre.
Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Italia mbajti të pushtuara disa pjesë të jugut të Shqipërisë, përfshirë qytetin strategjik të Vlorës. Kjo prani u mbështet nga Marrëveshja e fshehtë e Londrës (1915), ku fuqitë aleate i kishin premtuar Italisë territore shqiptare në këmbim të hyrjes së saj në luftë kundër bllokut qendror. Por për shqiptarët, ky premtim përbënte një kërcënim të drejtpërdrejtë ndaj ekzistencës së vendit si shtet i pavarur dhe i pandarë.
Situata u tensionua më tej pas Kongresit të Lushnjes në janar 1920, ku u formua një qeveri e re kombëtare dhe u shpall vendosmëria për të mbrojtur çdo pëllëmbë të territorit shqiptar. Qeveria e Sulejman Delvinës vendosi të ndërmarrë hapa konkrete për çlirimin e Vlorës dhe për të larguar ushtrinë italiane nga Shqipëria. Në këtë kuadër, me 3 qershor 1920, u krijua Komiteti “Mbrojtja Kombëtare e Vlorës”, i cili filloi organizimin e rezistencës popullore.
Komiteti përfshinte personalitete të njohura, si Osman Haxhiu, Ahmet Lepenica, Hysni Lepenica, Ismail Qemali (nipi i Plakut të Vlorës), Ali Asllani dhe të tjerë. Ata bënë thirrje për mobilizim të përgjithshëm dhe organizuan forcat vullnetare nga rrethinat e Vlorës, Mallakastra, Tepelena, Skrapari, Kurveleshi dhe më gjerë. Vullnetarët shqiptarë ishin të armatosur dobët, shpesh me mjete të pakta dhe të improvizuara, por mbështeteshin në motivimin e lartë patriotik dhe njohjen e terrenit.
Luftimet nisën më 4 qershor 1920 dhe shpejt morën karakterin e një lufte frontale. Forcat shqiptare ndërmorën sulme të befasishme mbi pozicionet italiane në qytet dhe rrethinat e tij, duke përdorur taktika guerile dhe duke shkaktuar dëme të konsiderueshme në radhët e kundërshtarit. Në disa raste, shqiptarët arritën të rrethojnë ose të detyrojnë në dorëzim njësi të tëra ushtarake.
Përballë rezistencës së organizuar dhe presionit politik që u rrit edhe në Itali, qeveria italiane u detyrua të kërkonte rrugëzgjidhje diplomatike. U zhvilluan bisedime mes përfaqësuesve shqiptarë dhe atyre italianë, të cilat çuan në nënshkrimin e një marrëveshjeje më 2 gusht 1920 në Tiranë. Sipas saj, Italia pranoi të tërhiqte trupat e saj nga Vlora dhe territori përreth, duke njohur në mënyrë të heshtur të drejtën e shqiptarëve për të ushtruar kontrollin e plotë mbi këtë pjesë të vendit.
Fitorja e Vlorës ishte e para fitore ushtarake e Shqipërisë së paspavarësisë kundër një fuqie të huaj dhe kishte vlera shumëplanëshe. Ajo konfirmoi për komunitetin ndërkombëtar se shqiptarët ishin të gatshëm të mbronin me armë të drejtën e tyre për pavarësi dhe se pretendimet territoriale mbi Shqipërinë nuk do të kalonin pa kundërshtim. Lufta forcoi autoritetin e qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjes dhe e bashkoi popullin shqiptar rreth një qëllimi të përbashkët kombëtar.
Njëkohësisht, Lufta e Vlorës ndikoi edhe në rikonfigurimin diplomatik të qëndrimit italian ndaj Shqipërisë. Edhe pse Italia mbajti më vonë kontrollin e ishullit të Sazanit dhe ruajti interesat e saj strategjike në rajon, ajo hoqi dorë nga pretendimet territoriale mbi Vlorën dhe u përpoq të ndërtonte marrëdhënie të reja me shtetin shqiptar.
Në historinë e Shqipërisë, Lufta e Vlorës është përkujtuar si një akt madhor i vetëvendosjes dhe i dinjitetit kombëtar. Ajo dëshmoi se me unitet, organizim dhe vullnet, shqiptarët mund të përballonin edhe një fuqi të madhe ushtarake si Italia. Për brezat që pasuan, kjo luftë u kthye në simbol të qëndresës dhe të identitetit të palëkundur kombëtar.