Lufta Nacionalçlirimtare në Shqipëri, e zhvilluar nga viti 1941 deri në 1944, përfaqëson një nga periudhat më të rëndësishme dhe më komplekse të historisë moderne shqiptare. Ajo ishte një luftë kundër pushtuesve fashistë italianë dhe më pas nazistëve gjermanë, por gjithashtu shërbeu si një përplasje mes forcave të ndryshme politike për kontrollin e Shqipërisë pas çlirimit. Udhëhequr nga Fronti Nacionalçlirimtar dhe Partia Komuniste e Shqipërisë, kjo luftë rezultoi me çlirimin e vendit dhe vendosjen e një regjimi të ri politik.
Pas pushtimit italian të Shqipërisë më 1939, vendi humbi pavarësinë e tij dhe u kthye në një protektorat të Italisë fashiste. Më 1941, në kuadër të lëvizjes antifashiste që po përhapej në të gjithë Europën, në Shqipëri nisën të krijoheshin bërthamat e para të organizimit të rezistencës së armatosur. Më 8 nëntor 1941, në Tiranë u themelua Partia Komuniste e Shqipërisë (më vonë Partia e Punës), me ndihmën e përfaqësuesve të kominternit jugosllav, dhe kjo parti do të merrte rolin qendror në organizimin e rezistencës.
Partia Komuniste kishte qëllim të dyfishtë: çlirimin e vendit nga pushtuesit dhe ndërtimin e një sistemi të ri politik me bazë marksiste-leniniste. Në këtë kontekst, ajo filloi të krijojë një rrjet të gjerë të organizatave partizane dhe të promovojë bashkimin e popullit në luftë përmes një fronti të gjerë kombëtar. Më 16 shtator 1942 u mbajt Konferenca e Pezës, ku u vendos krijimi i Frontit Nacionalçlirimtar, një lëvizje gjithëpërfshirëse antifashiste që synonte të bashkonte shqiptarët pavarësisht bindjeve politike apo fetare.
Lëvizja partizane, e cila fillimisht ishte e përqendruar në zona të izoluara dhe me aksione sporadike, u forcua ndjeshëm pas vitit 1942. Njësitë partizane u përhapën në të gjithë vendin dhe filluan të organizojnë aksione kundër objekteve ushtarake italiane, sabotime, propagandë dhe mobilizim të rinisë. Në shumë zona të vendit u krijuan Këshillat Nacionalçlirimtare, që shërbyen si embrione të pushtetit të ardhshëm dhe njëkohësisht si strukturë e organizimit të jetës civile në zonat e çliruara.
Kapërcimi i vitit 1943 solli një ndryshim të madh në luftë. Pas kapitullimit të Italisë fashiste në shtator 1943, Shqipëria ra nën pushtimin e forcave gjermane. Këto të fundit tentuan të krijonin një qeveri shqiptare të përkohshme, duke shfrytëzuar figura të njohura politike të së kaluarës dhe duke nxitur qëndresën ndaj komunistëve. Megjithatë, gjermanët nuk arritën të kenë kontroll të plotë në shumë zona të vendit, pasi lëvizja partizane ishte tashmë e përhapur dhe e mirëorganizuar.
Në këtë periudhë, u rritën përplasjet edhe me forcat nacionaliste të Ballit Kombëtar, të cilët kishin qenë fillimisht pjesë e përpjekjeve për rezistencë, por kishin zgjedhur një qëndrim më të moderuar dhe, në disa raste, bashkëpunues ndaj gjermanëve, me qëllim ruajtjen e pavarësisë dhe shmangien e pushtetit komunist pas luftës. Kjo përplasje politike dhe ushtarake mes Ballit dhe partizanëve solli përçarjen e rezistencës dhe ndikoi ndjeshëm në zhvillimin e ngjarjeve të mëvonshme.
Lufta Nacionalçlirimtare kulmoi me zhvillime të mëdha ushtarake dhe politike gjatë vitit 1944. Në maj të atij viti u mbajt Kongresi i Përmetit, ku Fronti Nacionalçlirimtar shpalli krijimin e një qeverie të përkohshme me në krye Enver Hoxhën, ndërsa iu mohua çdo e drejtë përfaqësimi qeverisë së mëparshme dhe Mbretit Zog. Në mënyrë simbolike dhe praktike, kjo konferencë shënoi edhe fundin e rendit të vjetër politik në Shqipëri.
Gjatë muajve të fundit të vitit 1944, forcat partizane ndërmorën ofensiva të mëdha dhe çliruan qytet pas qyteti. Më 17 nëntor 1944, pas luftimeve të ashpra, u çlirua edhe Tirana, kryeqyteti i vendit. Një javë më pas, Shqipëria u shpall zyrtarisht e çliruar pa ndihmën direkte të trupave aleate, duke e bërë një nga vendet e vetme në Europë që arriti këtë me forcat e veta.
Pas çlirimit, Partia Komuniste vendosi një sistem njëpartiak, me Enver Hoxhën në krye. U hodhën hapat për ndërtimin e një regjimi socialist sipas modelit sovjetik, duke eliminuar opozitën politike, duke ndaluar partitë e tjera dhe duke shtetëzuar ekonominë dhe pronën private. Megjithatë, pavarësisht zhvillimeve të mëvonshme, Lufta Nacionalçlirimtare mbeti në kujtesën kolektive si një periudhë heroike e sakrificave dhe mobilizimit popullor për liri dhe sovranitet.