Trupi i çdo organizmi të gjallë përbëhet nga qeliza, të cilat janë njësi themelore për ndërtimin, funksionimin dhe ripërtëritjen e indeve. Për të siguruar rritjen, zhvillimin dhe rikuperimin pas dëmtimeve, qelizat duhet të ndahen dhe të krijojnë qeliza të reja. Ky proces është thelbësor për jetën dhe ndodh përmes një mekanizmi të quajtur ndarje qelizore. Një nga format më të zakonshme të këtij mekanizmi është ajo që quhet mitoza.
Ky proces ndodh në qelizat somatike, pra ato që nuk përfshihen në riprodhimin seksual. Gjatë këtij procesi, një qelizë amë ndahet në dy qeliza bijë, të cilat kanë të njëjtin numër kromozomesh dhe janë gjenetikisht identike me qelizën origjinale. Në këtë mënyrë sigurohet ruajtja e informacionit gjenetik për secilën qelizë të re që formohet.
Faza të ndarjes qelizore
Procesi i ndarjes zhvillohet në disa faza të dallueshme që ndjekin një rend të saktë: profaza, metafaza, anafaza dhe telofaza. Përpara këtyre fazave, qeliza kalon në një fazë përgatitore të quajtur interfazë, gjatë së cilës ajo rritet, kopjon ADN-në dhe përgatitet për ndarje.
Në profazë, kromozomet fillojnë të bëhen të dukshme në mikroskop, membrana bërthamore shpërbëhet dhe formohet një strukturë e quajtur bosht i ndarjes që ndihmon në lëvizjen e kromozomeve. Në metafazë, kromozomet rreshtohen në qendër të qelizës, në një vijë të quajtur pllaka ekuatoriale. Anafaza karakterizohet nga ndarja e kromatideve motra, të cilat tërhiqen drejt poleve të kundërta të qelizës. Më pas, në telofazë, formohen dy bërthama të reja, dhe kromozomet fillojnë të relaksohen.
Pas këtyre fazave, ndodh citokineza – ndarja e citoplazmës – që rezulton në formimin përfundimtar të dy qelizave të reja.
Rëndësia biologjike dhe funksioni
Ndarja qelizore përmes këtij procesi ka disa funksione jetësore. Ajo mundëson rritjen e organizmit, zëvendësimin e qelizave të dëmtuara ose të vjetra dhe ndihmon në ruajtjen e qëndrueshmërisë gjenetike midis brezave qelizorë. Në mungesë të kësaj ndarjeje, trupi nuk do të ishte në gjendje të përballonte dëmtimet e përditshme, të ripërtërinte indet apo të ruante integritetin strukturor të vetvetes.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm është fakti që kjo ndarje është e kontrolluar rreptësisht nga mekanizma të brendshëm qelizorë. Kur ky kontroll dështojnë, qelizat mund të ndahen në mënyrë të pakufizuar, çka mund të çojë në zhvillimin e sëmundjeve si kanceri.
Krahasimi me ndarjen mejozike
Edhe pse ka ngjashmëri në strukturë, ky proces është i ndryshëm nga mejoza, që është një formë ndarjeje që ndodh në qelizat riprodhuese. Ndryshe nga mitoza që prodhon dy qeliza identike, mejoza prodhon katër qeliza me gjysmën e numrit të kromozomeve, të cilat janë gjenetikisht të ndryshme nga njëra-tjetra. Kjo lloj ndarje është thelbësore për ruajtjen e ndryshueshmërisë gjenetike dhe për procesin e trashëgimisë biologjike.
Mitoza është pra një mekanizëm i saktë, i kontrolluar dhe përsëritës që garanton stabilitetin e strukturës gjenetike dhe vazhdimësinë e funksionit normal të organizmit nëpërmjet ndarjes qelizore. Ajo është baza e jetës shumqelizore dhe një nga proceset më të studiuara në biologjinë qelizore.