Në një kohë kur identiteti kombëtar kërkonte rrënjë dhe zë të fortë, një pjesë e rëndësishme e shpirtit kulturor u ruajt dhe u lartësua jashtë trojeve të origjinës. Bashkësia arbëreshe në Italinë e Jugut, e shpërngulur pas pushtimeve osmane, jo vetëm që ruajti gjuhën dhe zakonet, por edhe zhvilloi një traditë poetike të pasur, që ndërthurte kujtesën historike me ndjenjën e përkatësisë.
Periudha ndërmjet viteve 1830 dhe 1900 u shënua nga një ringjallje e fuqishme e ndjenjës kombëtare ndër arbëreshët. Poezia e kësaj kohe shërbeu si mjet i fuqishëm për të ruajtur gjuhën, historinë dhe mitet, duke krijuar një urë të gjallë shpirtërore me atdheun e lënë pas. Në vargjet e poetëve arbëreshë gjendet mall, krenari, dhimbje, por edhe shpresë.
Një nga figurat më qendrore të kësaj periudhe është Jeronim de Rada. Me veprën e tij “Këngët e Milosaos”, ai hodhi themelet e një poetike të re, që ndërthuri mitin me historinë, dhe romantizmin evropian me rrënjët shqiptare. Vargjet e tij janë plot melodi, por edhe mesazh. Ai krijoi një univers letrar që i jepte shpirt fshatrave arbëreshe, figurave historike shqiptare dhe ndjenjës së përjetshme për tokën e origjinës.
Përmes poezisë së De Radës, lexuesi përjeton jo vetëm historinë e një dashurie të trishtuar, por edhe krenarinë për një të kaluar heroike, për një popull që s’kishte harruar prejardhjen. Gjuha që ai përdori ishte një formë e ruajtur e të folmes arbëreshe, por me përpjekje të qarta për ta afruar me normat letrare dhe për ta kthyer në mjet të komunikimit të përbashkët kombëtar.
Pas De Radës, vjen figura e Zef Serembes, i cili solli në poezinë arbëreshe një ndjeshmëri më lirike dhe më melankolike. Ndryshe nga romantizmi heroik i pararendësit të tij, Serembe u përqendrua më shumë në dimensionin shpirtëror dhe natyror të vargjeve. Ai shfaqet si një shkrimtar më i brishtë, më intim, që i flet lexuesit për dashurinë, natyrën dhe mallin për atdheun në mënyrë më të butë, por po aq të fuqishme.
Ndikimi i poetëve arbëreshë nuk kufizohej në komunitetet e tyre në Kalabri apo Sicili. Vargjet e tyre qarkulluan në mënyrë të fshehtë edhe në trojet shqiptare, duke ndikuar në zgjerimin e vetëdijes kombëtare dhe duke frymëzuar brezat e mëvonshëm të shkrimtarëve në hapësirën shqiptare. Në këtë mënyrë, poezia arbëreshe nuk ishte thjesht një fenomen kulturor lokal, por një faktor aktiv në lëvizjen për ruajtjen e identitetit kombëtar.
Tipari i dallueshëm i kësaj poezie ishte lidhja e saj e ngushtë me traditën gojore, me këngën dhe me format e ligjërimit popullor. Shpesh këto poezi u kënduan si këngë lirike në festat lokale, në dasma apo në përkujtim të ngjarjeve historike. Kjo i dha atyre një jetë të gjatë dhe i bëri pjesë të memorjes kolektive.
Gjuha në të cilën u shkruan këto poezi ishte një përzierje e gjuhës së trashëguar me ndikime të italishtes, por gjithmonë me përpjekje për të ruajtur thelbin e origjinës. Shkrimtarët arbëreshë jo vetëm që krijuan poezi të bukura, por edhe kontribuan në zhvillimin e një pasurie leksikore që do të ndihmonte në procesin e mëvonshëm të unifikimit gjuhësor.
Fundi i shekullit XIX shënoi një rritje të interesit për botimin e këtyre veprave, çka bëri të mundur ruajtjen dhe shpërndarjen më të gjerë të tyre. Tipografitë e vogla në Itali nisën të botojnë poezi arbëreshe në gazeta, broshura dhe libra, duke i dhënë kësaj letërsie një vëmendje më të madhe edhe përtej komunitetit të saj.