Viti 1961 shënoi një ndër momentet më të bujshme dhe më të diskutueshme të historisë së jashtme shqiptare: ndarjen përfundimtare me Bashkimin Sovjetik. Ky vendim nuk ishte thjesht diplomatik apo ideologjik, por një akt politik me pasoja të thella për fatin e Shqipërisë dhe për marrëdhëniet e saj ndërkombëtare për dekadat që pasuan. Ai shënoi fillimin e një periudhe të gjatë izolimi dhe vetëbesimi ideologjik që do ta karakterizonte regjimin e Enver Hoxhës deri në fundin e tij.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria, e sapodalë nga një përpjekje e madhe çlirimtare, ishte një nga vendet më të varfra dhe më të shkatërruara në Europë. Në vitet e para të pasluftës, Shqipëria u lidh ngushtë me Bashkimin Sovjetik, i cili u bë aleati, financuesi dhe mbrojtësi më i rëndësishëm i regjimit komunist. Ndihma ekonomike, ushtarake dhe teknike sovjetike ishte vendimtare për ndërtimin e industrisë, për formimin e kuadrove, dhe për zhvillimin e arsimit e shëndetësisë.
Marrëdhëniet mes dy vendeve ishin shumë të afërta deri në fundin e viteve ‘50, kur në Moskë filluan ndryshimet e mëdha pas vdekjes së Stalinit. Nikita Hrushovi nisi procesin e ashtuquajtur “destalinizim”, duke dënuar kultin e individit dhe duke ndërmarrë hapa për liberalizim të sistemit sovjetik. Për Enver Hoxhën, i cili e kishte ngritur regjimin e tij mbi modelin stalinist, kjo ishte e papranueshme.
Dallimet ideologjike u thelluan shpejt. Shqipëria nisi ta kritikojë hapur drejtimin e ri të Bashkimit Sovjetik, sidomos për qëndrimet ndaj Kinës dhe për zbutjen e luftës së klasave. Mosmarrëveshjet u thelluan në konferencat ndërkombëtare të lëvizjes komuniste, ku delegacioni shqiptar doli shpesh kundër vijës së Moskës. Në mënyrë të veçantë, Enver Hoxha e akuzonte Hrushovin për revizionizëm dhe për tradhti ndaj parimeve të marksizëm-leninizmit.
Kriza arriti kulmin në vitin 1960 gjatë Konferencës së Moskës, ku Shqipëria mbrojti qëndrimet e Kinës kundër Bashkimit Sovjetik. Kjo krijoi një përçarje të thellë në bllokun komunist, dhe Shqipëria mbeti gjithnjë e më e izoluar nga vendet e Europës Lindore. Për Hoxhën dhe udhëheqjen shqiptare, kjo nuk ishte një lëvizje e detyruar, por një vendim i vetëdijshëm për të ruajtur “pastërtinë” e ideologjisë komuniste.
Në vitin 1961, Bashkimi Sovjetik ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Shqipërinë dhe ndaloi menjëherë çdo ndihmë ekonomike dhe teknike. Ndërtimet që ishin nisur me ndihmën sovjetike u lanë përgjysmë, specialistët sovjetikë u tërhoqën, ndërsa Shqipëria mbeti me një boshllëk të madh në të gjitha fushat e zhvillimit. Në të njëjtën kohë, Tirana deklaroi se do të vazhdonte rrugën e saj të pavarur dhe e akuzoi Moskën për imperializëm të ri.
Për të zëvendësuar Bashkimin Sovjetik, Shqipëria u afrua më shumë me Republikën Popullore të Kinës. Kina e Mao Ce Dunit u bë aleatja e re strategjike dhe ideologjike e Shqipërisë, duke ofruar ndihma të konsiderueshme për dekadën që pasoi. Kjo marrëdhënie u përdor si një mjet për të ruajtur pavarësinë dhe për të shmangur ndikimin sovjetik, por njëkohësisht thelloi edhe më shumë izolimin nga pjesa tjetër e Europës.
Ndarja me Bashkimin Sovjetik nuk ishte vetëm një çarje ideologjike, por edhe një vendim që shënoi rrugën e Shqipërisë drejt një izolimi të thellë, të vetëzgjedhur dhe të kontrolluar rreptësisht nga një parti dhe një udhëheqës. Ajo tregoi se regjimi shqiptar ishte i gatshëm të sakrifikonte zhvillimin ekonomik dhe diplomatik për të ruajtur besnikërinë ndaj një interpretimi të ngurtë të komunizmit.