Organizmat e gjallë klasifikohen në dy grupe kryesore në bazë të organizimit të brendshëm të qelizave të tyre: prokariote dhe eukariote. Prokariotet janë forma më të thjeshta dhe më të hershme të jetës në Tokë. Ato përbëhen nga qeliza pa bërthamë të mirëformuar dhe me organizim të thjeshtë qelizor, por pavarësisht këtij thjeshtësimi strukturor, janë tepër të përshtatshme dhe të rëndësishme për ekosistemet dhe jetën në përgjithësi.
Këto organizma përfaqësohen nga dy grupe kryesore: bakteret dhe arkeat. Bakteret janë të njohura për përhapjen e tyre të gjerë dhe aftësinë për të kolonizuar mjedise të ndryshme, nga toka e deri te ambientet e njeriut. Ndërkohë, arkeat shpesh gjenden në kushte ekstreme, si në burime të nxehta, liqene me kripë të lartë ose zona me mungesë oksigjeni.
Struktura e qelizës prokariote
Qeliza prokariote nuk përmban bërthamë të rrethuar me membranë. ADN-ja ndodhet e lirë në citoplazmë, në një zonë të quajtur nukleoid. Ky material gjenetik është zakonisht në formën e një kromozomi rrethor. Përveç kromozomit kryesor, shumë prej tyre kanë edhe plasmide – copëza të vogla ADN-je që mbartin informacion shtesë, shpesh për rezistencë ndaj antibiotikëve.
Membrana qelizore rrethon citoplazmën dhe ndihmon në kontrollin e hyrjes dhe daljes së substancave. Shumica e këtyre qelizave kanë edhe një mur qelizor që i jep formë dhe mbrojtje. Disa prej tyre posedojnë struktura të tjera si flagjela për lëvizje, apo fijëza të vogla që ndihmojnë në ngjitje apo shkëmbim gjenetik.
Ribozomet, të cilat janë përgjegjëse për sintezën e proteinave, janë të pranishme edhe në këto qeliza, megjithëse janë më të vogla krahasuar me ato të eukariotëve.
Funksionimi dhe shumimi
Prokariotet kryejnë të gjitha funksionet jetësore brenda një hapësire të vetme qelizore. Ato mund të jenë autotrofe (të afta të prodhojnë vetë lëndët ushqyese përmes fotosintezës ose reaksioneve kimike) ose heterotrofe (që varen nga substanca organike të gatshme). Disa prej tyre janë aerobike dhe kërkojnë oksigjen për të jetuar, ndërsa të tjera janë anaerobe dhe jetojnë në mjedise pa oksigjen.
Riprodhimi ndodh zakonisht në mënyrë aseksuale përmes një procesi të quajtur ndarje binare. Gjatë këtij procesi, qeliza kopjon ADN-në e saj dhe ndahet në dy qeliza identike. Ky mekanizëm është shumë efikas dhe lejon përhapje të shpejtë në kushte të favorshme.
Megjithëse nuk kryejnë riprodhim seksual, këto organizma kanë aftësi për të shkëmbyer informacion gjenetik përmes proceseve si konjugimi, transformimi dhe transduksioni. Këto mekanizma kontribuojnë në diversitetin e tyre gjenetik dhe në zhvillimin e rezistencës ndaj kushteve të vështira apo substancave antibakteriale.
Roli në natyrë dhe në jetën e njeriut
Prokariotet janë të përhapura kudo në natyrë: në ujëra, në tokë, në ajër dhe në trupin e organizmave të tjerë. Ato luajnë rol kyç në ciklet biologjike, si për shembull në qarkullimin e azotit, ndarjen e materieve organike dhe rigjenerimin e elementëve të nevojshëm për jetën.
Disa prej tyre janë të dobishme për shëndetin e njeriut, veçanërisht ato që jetojnë në zorrë dhe ndihmojnë në tretje, sintezë vitaminash dhe mbrojtje nga mikrobet patogjene. Ndërsa disa të tjera mund të shkaktojnë sëmundje, përfshirë infeksione bakteriale të ndryshme.
Studimi i prokarioteve ka ndikuar thellësisht në zhvillimin e shkencës biologjike dhe të bioteknologjisë moderne, pasi ato përdoren në prodhimin e antibiotikëve, enzimeve, hormoneve dhe në proceset e pastrimit të mjedisit. Pavarësisht madhësisë së tyre mikroskopike, këto organizma përfaqësojnë një fuqi të madhe në botën natyrore dhe në sistemet biologjike që na rrethojnë.