Rënia e diktaturës komuniste në Shqipëri më 1990 ishte një ndër momentet më të rëndësishme dhe dramatike të historisë moderne shqiptare. Ajo erdhi si rezultat i një procesi të gjatë pakënaqësish popullore, zhvillimesh ndërkombëtare dhe përplasjesh të brendshme, që kulmuan me shpërbërjen e një regjimi të mbyllur dhe të ngurtë, që kishte sunduar vendin për mbi katër dekada.
Pas vdekjes së Enver Hoxhës në vitin 1985, vendin e tij e zuri Ramiz Alia, i cili trashëgoi një sistem politik të ngritur mbi ideologjinë marksiste-leniniste, kultin e liderit dhe izolimin total nga bota. Edhe pse Alia u përpoq të paraqitej më fleksibël, përpjekjet e tij për reforma ishin të kufizuara dhe nuk preknin strukturën themelore të sistemit. Shqipëria mbetej një nga vendet më të varfra dhe të mbyllura të Europës, me një ekonomi në krizë të thellë, mungesë të lirisë së fjalës dhe represion të vazhdueshëm ndaj çdo mendimi ndryshe.
Ndërkohë, në fund të viteve ’80, në Europën Lindore nisi një valë e fuqishme ndryshimesh politike. Regjimet komuniste po rrëzoheshin njëra pas tjetrës: në Poloni, Hungari, Çeki, Gjermani Lindore dhe më tej në Rumani. Lëvizjet popullore për liri, demokraci dhe hapje drejt Perëndimit frymëzuan edhe qytetarët shqiptarë, të cilët ndonëse të izoluar, filluan të ndienin se ndryshimi ishte i mundur.
Gjatë vitit 1990, presioni mbi regjimin filloi të rritet ndjeshëm. Papunësia, varfëria ekstreme, mungesa e të drejtave themelore dhe informacioni i kufizuar krijuan një atmosferë pakënaqësie të përgjithshme. Një sërë ngjarjesh që ndodhën gjatë atij viti dëshmojnë për përshpejtimin e procesit të shpërbërjes së regjimit.
Një ndër momentet më të njohura dhe simbolike ishte ai i dhjetorit 1990, kur mijëra të rinj e studentë të Universitetit të Tiranës dolën në protesta përpara kryeministrisë, duke kërkuar pluralizëm politik, zgjedhje të lira dhe të drejta demokratike. Ky ishte një akt historik që thyen frikën kolektive dhe shënoi lindjen e opozitës së parë në vend. Nga kjo lëvizje lindi Partia Demokratike, partia e parë opozitare pas 45 vitesh sundimi të një partie të vetme.
Pak muaj më parë, një tjetër ngjarje e rëndësishme kishte tronditur themelet e diktaturës: ngjarjet e ambasadave në Tiranë. Më 2 korrik 1990, qindra qytetarë shqiptarë hynë me forcë në ambasadat e huaja, kryesisht atë italiane dhe gjermane, duke kërkuar azil politik dhe duke sfiduar drejtpërdrejt regjimin. Kjo ngjarje u përhap me shpejtësi në gjithë vendin dhe ekspozoi qartë dëshirën e madhe për të ikur nga një regjim që kishte shteruar çdo shpresë për të ardhmen.
Në fund të vitit, Ramiz Alia u detyrua të bënte lëshime. Ai pranoi për herë të parë legalizimin e pluralizmit politik dhe lejoi krijimin e partive të tjera përveç Partisë së Punës. Edhe pse regjimi tentoi të ruante kontrollin përmes tranzicionit të kontrolluar, realiteti i ri politik e bëri të pamundur vazhdimin e sistemit diktatorial.
Ndërkaq, Shqipëria përballej me një kolaps të gjithanshëm ekonomik. Furnizimet me ushqime ishin në nivele minimale, energjia elektrike mungonte në mënyrë të vazhdueshme, dhe qytetarët përballeshin çdo ditë me radhë të gjata për produktet më elementare. Të gjitha këto shtuan trysninë mbi qeverinë, e cila gjithnjë e më shumë e kuptonte se nuk mund të mbante më pushtetin me metoda të vjetra.
Në këtë klimë tensioni dhe shprese, u hodhën hapat e para drejt rrëzimit të diktaturës. Në mars të vitit 1991, u mbajtën zgjedhjet e para pluraliste, të cilat u fituan nga Partia e Punës, tashmë e transformuar në Partinë Socialiste. Megjithatë, ky ishte fillimi i një tranzicioni të gjatë dhe të vështirë. Më 22 mars 1992, me votë të lirë dhe pjesëmarrje masive, Partia Demokratike fitoi zgjedhjet dhe Sali Berisha u bë presidenti i parë i zgjedhur në mënyrë demokratike pas rënies së regjimit komunist.
Rënia e diktaturës shqiptare nuk ishte e dhunshme si në disa vende të tjera, por u karakterizua nga një kombinim i presionit popullor, ndryshimeve të jashtme dhe vendimeve të vonuara të elitës politike. Megjithatë, pasojat e regjimit 45-vjeçar do të ndiheshin gjatë në jetën politike, ekonomike dhe sociale të vendit. Përpjekja për të kaluar nga një sistem i mbyllur në një shoqëri demokratike dhe e hapur kërkoi kohë, përballje dhe reforma të thella në të gjitha drejtimet.