Në një periudhë ku globalizimi dhe standardizimi kanë shtrirë ndikimin e tyre në çdo aspekt të jetës, disa zëra krijues kanë zgjedhur të kthehen drejt burimit. Ky burim është fjala e natyrshme, e gjallë dhe e pafiltruar – dialekti. Përdorimi i gegërishtes dhe toskërishtes në mënyrë autentike, pa u nënshtruar standardit letrar, ka zënë gjithnjë e më shumë vend në krijimtarinë prozaike të dekadave të fundit. Kjo prirje nuk është thjesht nostalgji, por një formë e ndërgjegjshme shprehjeje që i jep zë realiteteve lokale, të paprekura nga formalizmi gjuhësor.
Autorët modernë kanë kuptuar se dialekti nuk është vetëm një mjet komunikimi, por një identitet i plotë estetik, kulturor dhe shpirtëror. Me anë të tij, ata kanë arritur të përshkruajnë më saktë botën e personazheve të tyre, atmosferën e vendeve që përshkruajnë, dhe mënyrën si përjetohet jeta në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe autentike.
Përdorimi i dialekteve nuk mbetet i kufizuar vetëm në fjalitë dialogjike. Në shumë raste, vetë narratori flet në dialekt, duke krijuar një lidhje më të thellë dhe të natyrshme me lexuesin. Kjo ka çuar në krijimin e një stili të veçantë rrëfimi që nuk kërkon të imitojë standardin, por përkundrazi e sfidon atë.
Në këtë periudhë janë afirmuar autorë që kanë sjellë në letërsi gjuhën e rrugës, të tregut, të shtëpisë. Këto janë dialekte që më parë konsideroheshin “të papërshtatshme” për prozën e kultivuar, por që tashmë janë bërë themel i zhanreve të reja, sidomos në tregimet e shkurtra dhe romanet që trajtojnë realitetin urban apo jetën e përditshme në zona të caktuara të vendit.
Gegërishtja, e përdorur më gjerësisht në periudhën para standardizimit të gjuhës, ka gjetur një rigjallërim të dukshëm, sidomos në letërsinë e Kosovës dhe të Shqipërisë së Veriut. Shumë prej shkrimtarëve të kësaj treve kanë refuzuar të nënshkruhen në një gjuhë që nuk i përfaqëson. Ata zgjedhin fjalët që kanë dëgjuar nga gjyshërit dhe lagjet e tyre, duke ruajtur muzikalitetin dhe metaforat që vetëm dialekti mund t’i mbajë gjallë.
Edhe toskërishtja, megjithëse e afërt me standardin, ka fituar trajta të reja përmes përdorimit të theksuar të fjalëve dhe strukturave të zonave të veçanta si Labëria apo Çamëria. Kjo ka bërë që lexuesit të përballen me një mozaik gjuhësor që, ndonëse ndonjëherë i papërshtatshëm për kuptim të menjëhershëm, sjell një thellësi dhe ngjyrë të veçantë në rrëfim.
Një efekt i drejtpërdrejtë i këtij kthimi është forca emocionale e tekstit. Dialekti ngjall kujtime, ngjyrime personale dhe një ndjesi intime që rrallëherë arrihet përmes gjuhës së filtruar. Lexuesi përjeton tekstin si një dëshmi të gjallë, si një rrëfim që mund të vinte nga fqinja, nga rruga ku është rritur apo nga historia e një vendi që ka dëshirë të flasë me gjuhën e vet.
Përveç pasurimit stilistik, ky kthim drejt dialekteve ka edhe një rëndësi kulturore dhe identitare. Në një kohë kur prirjet drejt njëtrajtshmërisë janë në rritje, ruajtja e trashëgimisë gojore përmes letërsisë merr një vlerë të dyfishtë: si akt artistik dhe si akt kujtese.
Megjithatë, sfidat nuk mungojnë. Redaktorët, recensuesit dhe botuesit shpesh përballen me vështirësi në redaktim, normim dhe përcaktim të qëndrimit ndaj teksteve dialektore. Për më tepër, këto tekste kërkojnë nga lexuesi një vëmendje dhe një përgatitje që nuk është gjithmonë e pranishme. Por pikërisht kjo “vështirësi” bëhet pjesë e bukurisë së kësaj prirjeje – një komunikim i papërpunuar, i drejtpërdrejtë dhe i thellë.