Në dekadat e para të shekullit XX, studimet gjuhësore në trojet shqiptare ishin ende të fragmentuara dhe të shpërndara nëpër botime të izoluara, pa një qendër të mirëfilltë akademike që të koordinonte hulumtimet në këtë fushë. Ndërsa vendi po kalonte transformime të mëdha politike dhe shoqërore, u bë gjithnjë e më e qartë nevoja për një institucion që të përqendronte përpjekjet për studimin e trashëgimisë gjuhësore, historike dhe letrare.
Fillimet e organizimit shkencor në këtë drejtim shënuan hapat e parë gjatë viteve ’40, por ishte pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore që u krijuan kushtet për themelimin e strukturave të qëndrueshme kërkimore. Këto vite u karakterizuan nga një përpjekje për ndërtimin e institucioneve shtetërore që do të kishin rol në zhvillimin e kulturës kombëtare dhe përforcimin e identitetit përmes dijeve të organizuara.
Në këtë kontekst, u hodhën themelet për ngritjen e një qendre të dedikuar për hulumtime gjuhësore dhe letrare. Themelimi i saj nuk erdhi rastësisht, por si rezultat i punës paraprake të disa studiuesve dhe mësuesve që gjatë viteve ’40–’50 kishin filluar të mbledhin materiale gojore, të analizonin tekstet e vjetra dhe të përgatitnin gramatika për përdorim shkollor.
Instituti i Gjuhësisë, i cili më vonë u bë pjesë e Akademisë së Shkencave, u ngrit si strukturë shtetërore e dedikuar për kërkimin shkencor në fushën e sistemit gjuhësor dhe historisë së zhvillimit të tij. Qëllimi kryesor ishte ndërtimi i një baze të qartë shkencore mbi të cilën mund të mbështeteshin shkollat, botimet, përkthimet dhe administrata.
Një nga funksionet më të rëndësishme të këtij institucioni ishte hartimi i normave gjuhësore dhe gramatikore. Këto norma nuk ishin të rëndësishme vetëm për arsimin, por për të gjitha aspektet e jetës shoqërore: nga mediat te librat, nga ligjet te komunikimi zyrtar. Për këtë arsye, Instituti filloi punën e tij me hartimin e fjalorëve të parë shkencorë, me mbledhjen e dialekteve dhe me analizimin e materialeve të vjetra të shkruara në shqip.
Studiuesit që u përfshinë në punën e Institutit përfaqësonin një brez të ri intelektualësh, të përgatitur në vend ose jashtë, të cilët kishin një vizion të qartë për nevojën e një standardizimi kombëtar të sistemit të të shkruarit dhe të të folurit. Ata shërbyen si urë lidhëse ndërmjet trashëgimisë së pasur popullore dhe nevojave moderne të një shteti që kërkonte të forconte institucionet e tij.
Instituti nuk veproi vetëm në fushën akademike, por kishte edhe një ndikim të drejtpërdrejtë në politikën arsimore të vendit. Ai ndihmoi në përpilimin e programeve shkollore, në trajnimin e mësuesve dhe në përgatitjen e materialeve mësimore të standardizuara. Gjithashtu, kontribuoi në bashkëpunimet rajonale dhe ndërkombëtare për çështje gjuhësore, duke e nxjerrë gjuhën e vendit nga izolimi dhe duke e vendosur në kontekstin e studimeve moderne evropiane.
Puna që nisi në këtë periudhë do të shërbente si bazë për përpjekjet më të mëdha në vitet që pasuan, duke përfshirë Kongresin e Drejtshkrimit dhe përpunimin e standardit gjuhësor në formën që njihet sot.