Yjet janë trupa qiellorë të mrekullueshëm që përfaqësojnë një cikël të plotë jetësor në kozmos. Kur disa prej tyre arrijnë fundin e jetës së tyre, përmes shpërthimeve të fuqishme të njohura si supernova, lindin objekte të reja me densitet të jashtëzakonshëm, të quajtur yje neutronikë. Këto mbetje yjore janë ndër objektet më ekstreme dhe më të çuditshme në univers, me masa të mëdha të përqendruara në një vëllim të vogël.
Si formohen
Procesi i krijimit të një ylli neutronik nis kur një yll masiv, me një masë disa herë më të madhe se ajo e Diellit, përfundon fazën e djegies së karburantit të tij bërthamor. Kur forcat që mbajnë baraspeshën nuk mund të përballojnë më gravitetin e vet, ylli kolapson mbi vetveten dhe ndodh një shpërthim supernove. Pjesa e jashtme e yllit shpërndahet në hapësirë, ndërsa bërthama ngjeshet deri në një gjendje jashtëzakonisht kompakte – duke formuar një yll neutronik.
Këto objekte kanë një diametër tipik prej vetëm 20 kilometra, por masa e tyre mund të jetë sa 1.4 deri në 2.1 herë më e madhe se ajo e Diellit. Kjo i bën ato ndër objektet më të dendura të njohura në natyrë.
Struktura dhe përbërja
Pavarësisht madhësisë së vogël, yjet neutronikë kanë një strukturë shumë të ndërlikuar. Sipërfaqja është e fortë dhe përbëhet nga një kore kristalore e materialit të ngjeshur, ndërsa në brendësi ndodhen neutrone të lira dhe ndoshta edhe forma më ekzotike të lëndës, të cilat ende janë objekt studimi nga shkencëtarët.
Në këto kushte ekstreme, materia nuk sillet më si në Tokë. Presioni është aq i madh sa që elektronet dhe protonet bashkohen për të formuar neutrone – prandaj dhe emri “yll neutronik”. Përafërsisht një lugë çaji me material të tillë do të peshonte miliarda ton në Tokë.
Rrotullimi dhe fushat magnetike
Ata njihen për rrotullimin e tyre të shpejtë dhe fushat magnetike jashtëzakonisht të fuqishme. Disa prej tyre, të quajtur pulsarë, rrotullohen me qindra herë në sekondë dhe emetojnë rreze elektromagnetike në mënyrë të rregullt, të cilat mund të zbulohen nga Toka si impulse të rregullta drite.
Fushat magnetike të yjeve neutronikë janë triliona herë më të fuqishme se ato të Tokës. Kjo i bën ato burime të fuqishme të rrezatimeve, që ndikojnë në mjedisin përreth dhe ndonjëherë edhe në evolucionin e sistemit yjor ku ndodhen.
Ndikimi në kërkimin shkencor
Studimi i yjeve neutronikë ka dhënë kontribute të mëdha në të kuptuarit e ligjeve të fizikës në kushte ekstreme. Ata shërbejnë si laboratorë natyrorë për të testuar teoritë e gravitetit, lëndës dhe fushave elektromagnetike në një mënyrë që nuk mund të arrihet në Tokë. Për më tepër, ndodh që dy yje neutronikë të bashkohen, duke shkaktuar një shpërthim të fuqishëm që çliron valë gravitacionale dhe elementë të rëndë si ari e platini.
Zbulimi i valëve gravitacionale nga këto bashkime në vitet e fundit është një nga përparimet më të mëdha shkencore dhe ka konfirmuar parashikime të rëndësishme të teorisë së relativitetit.