E folura që përdorim sot ka një histori që shtrihet në thellësinë e mijëvjeçarëve. Rrënjët e saj gjuhësore ndodhen brenda një grupi të madh gjuhësh, të njohur si familja indoevropiane, të cilat kanë prejardhje të përbashkët dhe janë përhapur në një territor të gjerë që nga Evropa deri në Indi. Midis këtyre gjuhëve, ndodhet edhe njëra nga më të veçantat: ajo që do të zhvillohej e do të mbijetonte përmes një izolimi të gjatë, për t’u bërë sot një pasuri e rrallë e trashëgimisë kulturore evropiane.
Përfshirja në këtë familje të gjerë është mbështetur në krahasime gjuhësore, në sistemin fonetik, morfologjik dhe fjalorin bazë. Kjo gjuhë nuk rrjedh prej asnjë prej gjuhëve të tjera indoevropiane të njohura (si latinishtja, greqishtja, sanskritishtja apo gjuhët sllave), por ka ndjekur një rrugë zhvillimi më vete, të pavarur dhe të mbrojtur përmes gjeografisë dhe historisë. Kjo e bën atë një degë më vete brenda pemës së madhe indoevropiane.
Origjina e saj shkon përtej mijëvjeçarit të parë para erës sonë, në një kohë kur nuk ekzistonin ende dëshmi të shkruara, por që mund të rindërtohet pjesërisht përmes analizave të fjalëve të vjetra, formave gramatikore dhe mënyrës se si është ruajtur struktura gjuhësore. Studiuesit mendojnë se bartësit e kësaj gjuhe kanë jetuar në rajonet që ndodhen sot në pjesën perëndimore të Ballkanit, duke formuar një komunitet që, ndonëse i ndikuar nga kultura të tjera, ka ruajtur një identitet të qëndrueshëm gjuhësor.
Një element që e dallon këtë gjuhë është fakti se nuk ka pasur asnjë sistem të shkruar për shumë shekuj. Vetëm në mesjetë gjenden përpjekjet e para për të dokumentuar fjalë të veçanta. Ky mungesë e hershme e dokumentacionit ka vështirësuar rindërtimin e historisë së saj, por në të njëjtën kohë ka nxitur interes të thellë shkencor për të kuptuar se si një gjuhë e mbijetuar pa ndërprerje, por pa dëshmi të shkruara, ka arritur të ruajë tipare arkaike dhe një trashëgimi të pasur fonetike e gramatikore.
Fjalë të tilla si zemër, dritë, udhë, marr, dhëmb, ujë, janë dëshmi të lashtësisë së kësaj gjuhe, pasi kanë ngjashmëri me rrënjë të përbashkëta indoevropiane që gjenden edhe në sanskritisht, greqisht të vjetër apo latinisht. Nga ana tjetër, karakteristika të tilla si rrokjet e theksuara, përdorimi i formave të nyjës pas emrit, apo mënyrat e veçanta të trajtimit të foljeve, e bëjnë atë unike brenda familjes së saj.
Ndër degët e tjera të familjes indoevropiane që kanë evoluar në mënyrë të ngjashme por më të dokumentuar janë greqishtja, armenishtja dhe gjuhët kelte. E veçanta në këtë rast qëndron te ruajtja e një trashëgimie të folur përtej çdo pushtimi, ndikimi kulturor apo politike. Pavarësisht kalimit të perandorive, ndryshimeve të fesë apo strukturave sociale, kjo gjuhë mbijetoi si një kod i fshehtë në komunikimin e përditshëm të popullit.
Deri në shekullin XV, ajo vazhdoi të jetonte vetëm në formën e saj të folur. Ishte “Formula e Pagëzimit” në vitin 1462 që solli dëshminë e parë të shkruar. Më pas, në vitin 1555, u botua “Meshari” – libri i parë i plotë në këtë gjuhë, që jo vetëm e dokumentoi, por i dha edhe një zë letrar e shpirtëror.
Sot, ajo përfaqëson një shembull të rrallë të një pasurie gjuhësore që i ka shpëtuar asimilimit. Ajo nuk është thjesht një sistem komunikimi, por dëshmi e një identiteti të lashtë, e një kujtese që mbart brenda vetes jehonën e shumë brezave të paemër.